Kişilik bozukluğu nedir? Türleri, belirtileri ve tedavisi

Kişilik bozukluğu, kişinin düşünme, hissetme ve başkalarıyla ilişki kurma biçiminin uzun süredir katı ve sorun yaratacak ölçüde kalıplaşmış olmasıdır. Bu kalıplar çoğunlukla ergenlikte ya da genç yetişkinlikte belirginleşir, farklı ortamlarda tekrar eder ve hem kişinin kendisine hem de yakınlarına acı verir. Kişilik bozukluğu bir karakter kusuru değildir. Tedavi edilebilir ve çoğu insanda zamanla belirgin biçimde hafifler.

Kişilik nedir, bozukluk nerede başlar?

Hepimizin alışkanlıkla düşünme, hissetme ve davranma biçimleri vardır. Kimimiz düzenli, kimimiz içe dönük, kimimiz duygularını hemen dışa vurur. Bu özellikler bir yelpaze üzerinde dağılır ve tek başlarına sorun değildir.

Sorun, özelliğin kendisinde değil katılığındadır. Sağlıklı bir kişilik duruma göre esneyebilir: titiz biri tatilde biraz dağınıklığa katlanabilir, içe dönük biri gerektiğinde kalabalık bir toplantıya katılabilir. Kişilik bozukluğunda ise kişi çok farklı durumlara hep aynı kalıpla yanıt verir, kalıp işe yaramadığında bile. Örneğin düzeni sevmek ile obsesif-kompulsif kişilik bozukluğu arasındaki fark, kuralların ve ayrıntıların işin kendisini, dinlenmeyi ve ilişkileri yutmaya başlamasıdır.

Kişilik bozukluklarının ortak özellikleri

Farklı kişilik bozukluklarında genellikle şu ortak özellikler görülür:

• Davranış kalıpları kişiliğe yerleşmiştir ve duruma uyum sağlamak için esneyemez.
• İçinde yaşanılan toplumun beklentilerinden belirgin biçimde sapar.
• Çocukluk ya da ergenlikten beri süregelir.
• Toplumsal ilişkilerde ve iş yaşamında belirgin bozulmaya yol açar.
• Kişi çoğu zaman bu özelliklerini benimsemiştir (benliğe uyumlu, ego-sintonik) ve değiştirmek istemez. Bazen de benimsemediği (benliğe yabancı, ego-distonik) hâlde değiştiremez.
• Çevreyle çatışmaya ve sürtüşmeye yol açar. Kişi kendini çevresine değil, çevresini kendine uydurmaya çalışır.
• Bilişsel yetilerde, temel duygulanımda ve düşünce yapısında belirgin bir bozukluk yoktur.

Bugünkü tanı sistemi DSM-5, bu kalıbın şu alanlardan en az ikisinde görülmesini ister: kendini, başkalarını ve olayları algılama biçimi; duyguların yoğunluğu, değişkenliği ve uygunluğu; ilişkiler; dürtü denetimi. Kalıbın madde kullanımı ya da başka bir tıbbi durumla açıklanamaması da gerekir.

Kişilik bozukluğu belirtileri

Kişilik bozukluğu günlük hayatta çoğu zaman şöyle farkedilir:

• Aynı tür ilişki sorunlarının farklı insanlarla tekrar tekrar yaşanması
• Duyguların çok yoğun yaşanması ve hızla değişmesi ya da tersine duygulardan kopukluk
• Eleştiriye, reddedilmeye ya da terk edilmeye aşırı duyarlılık
• Başkalarına karşı sürekli kuşku ve güvensizlik
• Kim olduğunu, ne istediğini bilememe; kendilik algısının sık sık değişmesi
• Dürtüsel kararlar ve kendine zarar veren davranışlar
• Yalnızlığı yeğleme ya da tersine hiç yalnız kalamama
• Kuralların, düzenin ve kontrolün ilişkilerin önüne geçmesi

Bu belirtilerin biri ya da ikisi herkeste zaman zaman görülebilir. Belirleyici olan, kalıbın yıllardır sürmesi, pek çok ortamda tekrar etmesi ve acı vermesidir.

Kişilik bozukluğu türleri: üç küme

DSM-5 on kişilik bozukluğunu benzer özelliklerine göre üç kümede toplar.

Küme A: tuhaf ya da sıra dışı görünenler

• Paranoid kişilik bozukluğu: Başkalarının kötü niyetli olduğuna dair yaygın kuşku ve güvensizlik.
• Şizoid kişilik bozukluğu: Yakın ilişkilere ilgisizlik, duyguların dışa pek yansımaması, yalnızlığı yeğleme.
• Şizotipal kişilik bozukluğu: Yakın ilişkilerde rahatsızlık; sıra dışı inanışlar, algılar ve davranışlar.

Küme B: dramatik, duygusal ya da değişken görünenler

• Antisosyal kişilik bozukluğu: Başkalarının haklarını sürekli çiğneme, kurallara uymama, yaptıklarından pişmanlık duymama.
• Borderline (sınır) kişilik bozukluğu: İlişkilerde, kendilik algısında ve duygularda dengesizlik; terk edilme korkusu; dürtüsellik.
• Histrionik kişilik bozukluğu: İlgi odağı olma isteği; abartılı ve hızla değişen duygular.
• Narsisistik kişilik bozukluğu: Büyüklenmecilik, beğenilme ihtiyacı, empati eksikliği.

Küme C: kaygılı ya da çekingen görünenler

• Kaçıngan kişilik bozukluğu: Eleştirilme ve reddedilme korkusuyla ilişkilerden kaçınma; yetersizlik duyguları.
• Bağımlı kişilik bozukluğu: Bakılma ihtiyacı, tek başına karar vermekte güçlük, ayrılık korkusu.
• Obsesif-kompulsif kişilik bozukluğu: Düzen, mükemmeliyetçilik ve kontrol uğraşı; esneklik kaybı. Takıntı ve zorlantılarla giden obsesif-kompulsif bozukluk (OKB) ise ayrı bir tanıdır.

Eski sınıflamalarda pasif-agresif kişilik bozukluğu da Küme C'de sayılıyordu. DSM-5'te ayrı bir tanı olarak yer almıyor. Gündelik hayattaki pasif agresif davranışları Pasif agresif nedir? yazımızda anlattık.

Kümeler arasında keskin sınırlar yoktur. Aynı kişide birden fazla kişilik bozukluğunun özellikleri görülebilir. Bu yüzden Dünya Sağlık Örgütü'nün 2022'de yürürlüğe giren ICD-11 sınıflaması türleri bıraktı. Kişilik bozukluğunu ağırlığına göre (hafif, orta, ağır) tanımlıyor ve öne çıkan özellikleri ayrıca belirtiyor: olumsuz duygulanım, ilişkilerden kopukluk, toplum karşıtı tutum, dürtü denetiminde zayıflık, aşırı düzen ve kontrol. Borderline örüntü de ayrıca belirtilebiliyor.

Kişilik bozukluğu ne kadar yaygın?

Toplum araştırmalarında yetişkinlerin yaklaşık yüzde 8 ile yüzde 12'sinde herhangi bir kişilik bozukluğu bulunuyor (Winsper ve ark., 2020; Volkert ve ark., 2018). Ruh sağlığı hizmetine başvuranlarda oran çok daha yüksek.

Kişilik bozuklukları sıklıkla depresyon, kaygı bozuklukları, madde kullanımı ve yeme bozukluklarıyla birlikte görülür. Kişi çoğu zaman yardım için bu eşlik eden sorunlar yüzünden başvurur. Kişilik bozukluğunun kendisi ise ancak görüşmeler ilerledikçe görünür hâle gelir.

Kişilik bozukluğu neden olur?

Tek bir nedeni yoktur. Kalıtım ve yaşantılar birlikte rol oynar.

• Kalıtım ve mizaç: İkiz araştırmaları kişilik bozukluklarında kalıtımın önemli bir payı olduğunu gösteriyor (Torgersen ve ark., 2000). Kalıtılan şey bozukluğun kendisi değil; duygusal duyarlılık, çekingenlik ya da dürtüsellik gibi mizaç özellikleridir.
• Çocukluk yaşantıları: İstismar, ihmal, sürekli eleştiri, tutarsız bakım ya da aşırı koruma gibi deneyimler riski artırır (Johnson ve ark., 1999).
• Karşılanmamış temel ihtiyaçlar ve şemalar: Şema terapi açısından kişilik bozukluklarının kökünde çocuklukta karşılanmamış temel duygusal ihtiyaçlar ve bunlardan doğan erken dönem uyumsuz şemalar yer alır (Young, Klosko ve Weishaar, 2003). Bu ihtiyaçlar güvenli bağlanma, özerklik, ihtiyaç ve duyguları özgürce ifade edebilme, kendiliğindenlik ve oyun, gerçekçi sınırlardır. Ayrıntısını temel ihtiyaçlar karşılanmadığında ortaya çıkan yapılar, şema ne demektir? ve bağlanma stilleri yazılarımızda bulabilirsiniz.

Zorlayıcı bir ortamda büyüyen çocuğun geliştirdiği başaçıkma biçimleri o gün işe yarar. Sürekli eleştirilen bir çocuk göze batmamayı, sözü dinlenmeyen bir çocuk sesini yükseltmeyi öğrenir. Yetişkinlikte ise bu biçimler katılaşır ve artık koruduğu ilişkileri zorlamaya başlar.

Kişilik bozukluğu testi var mı?

İnternette pek çok "kişilik bozukluğu testi" bulunuyor. Bu testler bir fikir verebilir ama tanı koymaz. Kişilik bozukluğu tanısını bir psikiyatrist ya da klinik psikolog, ayrıntılı görüşmelerle koyar. Uzman bu görüşmelerde çoğu zaman yapılandırılmış görüşme formları (örneğin SCID-5-PD) ve kişilik ölçekleri kullanır. Kişinin yaşam öyküsünü, ilişkilerini ve kalıbın ne kadar süredir sürdüğünü değerlendirir.

Bazı belirtiler yoğun stres, depresyon, travma sonrası stres ya da madde kullanımı sırasında geçici olarak ortaya çıkabilir. Bunları kişilik bozukluğundan ayırmak uzman değerlendirmesi gerektirir. Bir testten yüksek puan aldıysanız ya da bu yazıda kendinizi tanıdıysanız, bunu bir etiket olarak değil, bir uzmanla konuşmak için bir neden olarak görün.

Kişilik bozukluğu olan kişi çoğu zaman bunun farkında değildir. Özellikler benliğe uyumlu olduğu için sorunun başkalarında olduğunu düşünebilir. Farkındalık çoğunlukla tekrar eden kayıplar, ilişki krizleri ya da bir yakının ısrarıyla başlar.

Kişilik bozukluğu tedavisi

Kişilik bozukluklarının temel tedavisi psikoterapidir. Eskiden "kişilik değişmez" diye düşünülürdü. Bugün bunun doğru olmadığını biliyoruz.

• Şema terapi: Çocuklukta karşılanmamış ihtiyaçlar, şemalar ve modlar üzerinde çalışır. Borderline kişilik bozukluğunda (Giesen-Bloo ve ark., 2006) ve Küme C ile paranoid, histrionik ve narsisistik kişilik bozukluklarında (Bamelis ve ark., 2014) etkili bulunmuştur. Ayrıntısı şema terapi nedir? ve mod terapisi rehberlerimizde.
• Diyalektik davranış terapisi (DDT): Özellikle borderline kişilik bozukluğunda duygu düzenleme, sıkıntıya dayanma ve ilişki becerilerini öğretir.
• Zihinselleştirme temelli terapi (MBT) ve aktarım odaklı psikoterapi (TFP): Kişinin kendisinin ve başkalarının iç dünyasını anlama gücünü artırır.
• Bilişsel davranışçı terapi: Sorun yaratan düşünce ve davranış kalıplarını hedefler.

Borderline kişilik bozukluğu için yapılan çalışmaları bir araya getiren bir Cochrane derlemesi, psikoterapilerin belirtileri olağan bakıma göre azalttığını gösteriyor (Storebø ve ark., 2020).

Kişilik bozukluğunun kendisi için onaylanmış bir ilaç yok. Hekim, eşlik eden depresyon ya da kaygı veya belirli belirtiler için ilaç önerebilir (NICE, 2009). Ayrıntısı antidepresan nedir? yazımızda.

Tedavi genellikle uzun sürer; aylarla, kimi zaman yıllarla ölçülür. Terapistle güvenli bir ilişki kurmak, tedavinin kendisinin bir parçasıdır.

Kişilik bozukluğu geçer mi?

Kişilik bozukluklarının ömür boyu değişmediği düşüncesi araştırmalarla desteklenmiyor. Borderline kişilik bozukluğu olan kişilerin on yıl izlendiği bir çalışmada, yüzde 85'i on yılın sonunda tanı ölçütlerini artık karşılamıyordu. Ancak iş ve ilişki yaşamındaki güçlükler daha yavaş düzeliyordu (Gunderson ve ark., 2011). Yani belirtiler sıklıkla hafifler. Daha doyurucu bir hayat kurmak için ise tedavi ve zaman gerekir.

Yakınlar için

Kişilik bozukluğu olan biriyle yaşamak yorucu olabilir. Şunlar yardımcı olur:

• Davranışlar kişisel bir saldırı gibi gelebilir. Çoğu zaman kişinin kendi acısıyla başaçıkma çabasıdır.
• Açık ve tutarlı sınırlar koyun. Sınırları tehditle değil, sakin ve öngörülebilir biçimde koruyun.
• Tanı koymaya ya da "sen narsistsin" gibi etiketlemeye çalışmayın. Bu çoğu zaman savunmayı artırır.
• Kendi desteğinizi ihmal etmeyin. Gerekirse siz de bir uzmanla görüşün.
• Kendine zarar verme ya da intihar düşüncesi söz konusuysa durumu ciddiye alın ve acil yardım isteyin (112).

Ne zaman yardım almalı?

Şu durumlarda bir psikiyatrist ya da klinik psikologla görüşmek iyi olur:

• Aynı ilişki sorunları farklı insanlarla tekrar ediyorsa
• Duygularınız sizi ya da çevrenizi sık sık yıpratıyorsa
• İşte, okulda ya da ilişkilerde sürekli kayıplar yaşıyorsanız
• Kendinize zarar verme düşünceleriniz varsa. Bu durumda beklemeden yardım alın.

İlgili kitap önerileri:

• Mod Terapisi
• Hayatı Yeniden Keşfedin
• Sınır Kişilik Bozukluğu için Şema Terapi (uzmanlar için)
• Bağlamsal Şema Terapi: Kişilik Bozuklukları, Duygulanım Düzensizlikleri, Kişilerarası İşlevsellik (uzmanlar için)

Kaynaklar

1. American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.). Arlington, VA: American Psychiatric Publishing.
2. Bamelis, L. L. M., Evers, S. M. A. A., Spinhoven, P., & Arntz, A. (2014). Results of a multicenter randomized controlled trial of the clinical effectiveness of schema therapy for personality disorders. American Journal of Psychiatry, 171(3), 305–322.
3. Giesen-Bloo, J., van Dyck, R., Spinhoven, P., van Tilburg, W., Dirksen, C., van Asselt, T., Kremers, I., Nadort, M., & Arntz, A. (2006). Outpatient psychotherapy for borderline personality disorder: Randomized trial of schema-focused therapy vs transference-focused psychotherapy. Archives of General Psychiatry, 63(6), 649–658.
4. Gunderson, J. G., Stout, R. L., McGlashan, T. H., Shea, M. T., Morey, L. C., Grilo, C. M., et al. (2011). Ten-year course of borderline personality disorder: Psychopathology and function from the Collaborative Longitudinal Personality Disorders Study. Archives of General Psychiatry, 68(8), 827–837.
5. Johnson, J. G., Cohen, P., Brown, J., Smailes, E. M., & Bernstein, D. P. (1999). Childhood maltreatment increases risk for personality disorders during early adulthood. Archives of General Psychiatry, 56(7), 600–606.
6. National Institute for Health and Care Excellence. (2009). Borderline personality disorder: Recognition and management (Clinical guideline CG78). London: NICE.
7. Storebø, O. J., Stoffers-Winterling, J. M., Völlm, B. A., Kongerslev, M. T., Mattivi, J. T., Jørgensen, M. S., et al. (2020). Psychological therapies for people with borderline personality disorder. Cochrane Database of Systematic Reviews, 5, CD012955.
8. Torgersen, S., Lygren, S., Øien, P. A., Skre, I., Onstad, S., Edvardsen, J., Tambs, K., & Kringlen, E. (2000). A twin study of personality disorders. Comprehensive Psychiatry, 41(6), 416–425.
9. Tyrer, P., Reed, G. M., & Crawford, M. J. (2015). Classification, assessment, prevalence, and effect of personality disorder. The Lancet, 385(9969), 717–726.
10. Volkert, J., Gablonski, T.-C., & Rabung, S. (2018). Prevalence of personality disorders in the general adult population in Western countries: Systematic review and meta-analysis. The British Journal of Psychiatry, 213(6), 709–715.
11. Winsper, C., Bilgin, A., Thompson, A., Marwaha, S., Chanen, A. M., Singh, S. P., Wang, A., & Furtado, V. (2020). The prevalence of personality disorders in the community: A global systematic review and meta-analysis. The British Journal of Psychiatry, 216(2), 69–78.
12. World Health Organization. (2019). International classification of diseases for mortality and morbidity statistics (11th revision). Geneva: WHO.
13. Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). Schema therapy: A practitioner's guide. New York: Guilford Press.