Duygu durum bozukluklarıGüncellendi:

Depresyon nedir? Belirtileri, türleri ve tedavisi

Yazan: Psikonet Editörü

Depresyon nedir? Belirtileri, türleri ve tedavisi

Depresyon oldukça yaygın, tekrarlayıcı, kişi ve toplum için olumsuz sonuçları olan bir duygu durum bozukluğudur. İyi haber şu: Depresyon tedavi edilebilir bir hastalıktır ve tedavi alan insanların büyük çoğunluğu belirgin biçimde iyileşir.

Depresyon nedir?

Depresyon, psikiyatrik hastalıklar içinde en sık rastlanan ve tedavi edilmezse insan yaşamını tehdit edebilen bir hastalıktır. Depresyonun sözcük anlamı çökkünlüktür. Ancak hissedilen her çökkünlük depresyon hastalığı anlamına gelmez. Bir kayıptan sonra yaşanan yas ya da kötü geçen bir haftanın ardından gelen keyifsizlik olağandır. Depresyonda ise çökkünlük haftalarca sürer, hayatın hemen her alanını etkiler ve kendiliğinden geçmez.

Dünya Sağlık Örgütü'ne göre dünyada yetişkinlerin yaklaşık %5'i herhangi bir anda depresyon yaşıyor. Kadınlarda erkeklere göre yaklaşık iki kat daha sık görülür.

Psikiyatrik hastalıklar çoğu zaman kişinin kendisi tarafından iradesizlik ya da güçsüzlük gibi yorumlanır. Oysa nasıl bir kalp hastalığı iradesizlik ya da kişinin kendi kendine yenebileceği bir durum olarak görülmüyorsa, depresyon ve öteki ruhsal hastalıklar da öyledir. Ruhsal hastalığın iradesizlik ya da zayıflıkla ilgisi yoktur. Sonuçta hekime gidilmeli, tedavi alınmalı ve uygun çözüm yolları konuşulmalıdır.

Hastalık kişide ağır ekonomik kayıplara ve yaşam kalitesinde belirgin bir düşüşe yol açar. Ancak hekime başvuru genellikle azdır.

Depresyonun belirtileri

Bu bozukluk duygusal alanda yoğun üzüntü, endişe, suçluluk ve değersizlik duygularıyla kendini gösterir. Uyku ve iştahta değişiklikler (artma ya da azalma), cinsel istek kaybı ve genel olarak kişiye daha önce keyif veren etkinliklere karşı ilgi ve istek kaybı görülür. Kişi başkalarından uzaklaşmış, sosyal çevresi gitgide daralmıştır.

Depresyondaki kişinin dikkati çok zayıflamıştır; okuduğuna ve dinlediğine odaklanması ve bu odaklanmayı sürdürmesi çok zordur. Genellikle yavaş ve uzun duraksamalarla, az sözcük kullanarak ve tekdüze bir ses tonuyla konuşur. Bu yüzden çoğu zaman yalnız kalıp susarak zaman geçirmeyi tercih eder. Bazıları ise ellerini ovuşturur, odada bir aşağı bir yukarı gezinir ya da sürekli yakınır; kısacası sürekli tedirgin ve huzursuzdur. Bir sorunla karşılaştığında çözüm üretmekte çok zorlanır. Depresif dönemin her anında bir ağırlık vardır.

Depresyondaki kişiler kendilerine karşı acımasız ve suçlayıcıdır. Kişisel bakımlarını ve görünüşlerini ihmal ederler. Bedensel bir temeli olmayan çeşitli ağrı ve sızılardan yakınırlar. Çoğu zaman keyifsiz, umutsuz ve endişelidirler. Pek çok kişide benlik saygısı belirgin biçimde düşer. Suçluluk duyguları, kişisel bakımın azalması, uyku ve iştah değişiklikleri, ağlama, ilişkilerin zayıflaması ve ağır durumlarda intihar düşünceleri görülür.

Depresyon tanı ölçütleri

Depresyon tanısının konulması için gerekli ölçütler:

  1. Günün büyük kısmında ve neredeyse her gün üzgün ve çökkün hissediyorsanız,
  2. Her gün yaptığınız etkinliklere yönelik ilgi ve istek kaybınız varsa,
  3. Uyku düzeninizde değişiklikler varsa; uyumakta zorluk çekiyor (örneğin uykuya bir türlü dalamıyor, gece uyanıp bir daha uyuyamıyor ya da sabah çok erken uyanıyorsanız) ya da zamanınızın çoğunu uykuda geçiriyorsanız,
  4. Etkinlik düzeyinizde değişiklik varsa; hareketleriniz iyice yavaşladıysa ya da aşırı tedirgin, huzursuz, telaşlıysanız,
  5. İştahınızda değişiklik varsa; iştahınız azaldıysa ve kilo verdiyseniz ya da tam tersine iştahınız arttıysa ve kilo aldıysanız,
  6. Enerjiniz azaldıysa ve kendinizi aşırı derecede yorgun hissediyorsanız,
  7. Kendinize bakışınız olumsuzsa; kendinize yönelik yargılayıcı, yeren, eleştiren bir tutum içindeyseniz, değersizlik ve suçluluk duygularınız çok yoğunsa,
  8. Düşünceleriniz yavaşladıysa, kararsızlıktan ve dikkatinizi toplayamamaktan yakınıyorsanız,
  9. Ölüm ve intiharla ilgili tekrarlayan düşünceleriniz varsa

ve bu belirtilerin en az beşini hemen her gün ve iki haftadır yaşıyorsanız bir uzmana başvurmalısınız. Bu beş belirtiden biri mutlaka ilk iki maddeden, yani çökkün duygu durumu ya da ilgi kaybı olmalıdır.

Depresyon testi

İnternette pek çok depresyon testi bulunur. Bunlardan bazıları araştırmalarda da kullanılan geçerli ölçeklerdir:

  • Burns Depresyon Kontrol Listesi: David Burns'ün İyi Hissetmek kitabında yer alır. Kişinin belirtilerinin şiddetini haftadan haftaya izlemesini sağlar.
  • PHQ-9: Tanı ölçütlerine dayanan dokuz soruluk kısa bir ölçektir; birinci basamakta tarama için yaygın olarak kullanılır.

Bu testler belirtilerinizi görmenize ve izlemenize yardım eder, ama tanı koymaz. Puanınız yüksek çıktıysa ya da ölüm düşünceleri yaşıyorsanız bir uzmana başvurun.

Depresyon türleri

  • Majör depresyon: Yukarıdaki ölçütleri karşılayan, en az iki hafta süren depresyon dönemi.
  • Süreğen depresif bozukluk (distimi): Daha hafif ama en az iki yıl süren çökkünlük. Depresyon hastalığının tanı ölçütlerinin en az iki yıl sürmesine kronik depresyon denir.
  • Mevsimsel depresyon: Her yıl aynı mevsimde, çoğu zaman kışın başlayan depresyon.
  • Doğum sonrası depresyon: Doğumdan sonraki haftalarda ve aylarda başlayan depresyon.
  • Bipolar depresyon: Bipolar bozuklukta mani ya da hipomani dönemleriyle birlikte görülen depresyon. Tedavisi farklıdır; bu yüzden ayırt edilmesi önemlidir.
  • Psikotik depresyon: Ağır depresyona sanrıların ya da varsanıların eşlik ettiği tablo.

Çocuk ve ergenlerde depresyon daha çok huzursuzluk, öfke ve okul başarısında düşüşle kendini gösterebilir. Ayrıntılar için Çocukluk ve ergenlik döneminde depresyon tanısı yazımıza bakabilirsiniz.

Risk etkenleri

Hastalık üzerine yapılan yoğun araştırmalar bazı risk gruplarını saptamıştır:

  • Depresyonlu anne-babaların çocukları
  • Olumsuz çocukluk yaşantıları olanlar
  • Bazı kişilik özellikleri
  • Olumsuz yaşam olayları
  • Cinsiyet (kadınlarda daha sık)
  • Bazı yaş aralıkları
  • Menopoz dönemi
  • Bazı sosyal sınıflar ve kültürler

Bunlara süreğen bedensel hastalıklar, yalnızlık, alkol ve madde kullanımı da eklenebilir.

Depresyon neden olur?

Depresyonun ortaya çıkışında birden çok neden vardır. Kabaca biyolojik ve psikososyal etkenlerin birlikte rol oynadığı söylenebilir; depresyon biyopsikososyal bir hastalık olarak kabul edilir.

Biyolojik etkenler:

  • Biyojenik aminler (beyindeki bazı sinir iletici maddeler)
  • Nöroendokrin düzenleme (bazı beyin hormonları)
  • Nöroanatomik görüşler (bazı beyin bölgeleri)

Psikososyal etkenler:

  • Yaşam olayları
  • Psikanalitik kuram
  • Nesne ilişkileri kuramı

Bugün kalıtımın payının orta düzeyde olduğu, yoğun ya da süreğen stresin özellikle yatkın kişilerde depresyonu tetiklediği biliniyor. Bilişsel kurama göre depresyondaki kişi kendine, dünyaya ve geleceğe olumsuz bir gözle bakar ve olayları otomatik olarak olumsuz yorumlar. Bu yorumları yakalamayı Otomatik düşünceler yazımızda anlattık. Depresyonu yalnız "serotonin eksikliği" diye açıklamak ise bugün fazla basit kabul ediliyor.

Depresyonun tedavisi

Depresyon tedavisi olan bir rahatsızlıktır. Tedavi, depresyonun şiddetine göre basamak basamak planlanır.

  • Hafif depresyonda: Psikoterapi, özellikle bilişsel davranışçı terapi, ilk seçenektir. Düzenli fiziksel etkinlik, uyku düzeni ve araştırmalarla desteklenen kendine yardım kitapları da etkilidir.
  • Orta ve ağır depresyonda: İlaç ve psikoterapinin birlikte kullanılması en iyi sonucu verir. İlaçların nasıl etki ettiğini ve yan etkilerini Antidepresan nedir? yazımızda anlattık.

Tedavi yaklaşımları şunlardır:

  • İlaç tedavisi
  • Psikososyal tedavi yaklaşımları
  • Psikanalitik yönelimli psikoterapi
  • Bilişsel terapi
  • Kişiler arası psikoterapi
  • Davranışçı terapi
  • Evlilik ve aile terapisi
  • Dirençli depresyonlarda EKT

İlaç tedavisiyle kişi ortalama 6–8 haftada kendini daha iyi hissetmeye başlar. Tekrarlayıcı bir bozukluk olan depresyonda iyileşmenin kalıcı olması için, ilaç tedavisinin yanında psikoterapiye, özellikle depresyon tedavisindeki etkinliği araştırmalarla kanıtlanmış bilişsel davranışçı terapiye devam etmek de çok önemlidir.

Dirençli depresyon ve EKT

Depresyon farklı tedavilere yanıt vermiyorsa dirençli depresyon olarak kabul edilir. Dirençli depresyonun tedavisinde farklı antidepresan ilaç birleşimleri, tiroit hormonu, lityum ve benzeri duygu durum düzenleyicilerin eklenmesi söz konusu olur. Bu tedavilere de yanıt alınamazsa elektrokonvülsif tedavi (EKT) gündeme gelir.

EKT genelde toplumun korktuğu, rahatsız olduğu ve insanlık dışı gibi gördüğü bir yoldur. Ancak son derece etkili ve genellikle güvenli bir yoldur; geçici bellek sorunları görülebilir. Hızla etki görülmesi gereken durumlarda EKT tercih edilir. İlaç kullanamayacak gebelerde de uygulanır. Gebelikte ağır depresyonda güvenli bir seçenek olabilir. EKT ve öteki beyin uyarım yöntemlerini Bipolar bozuklukta beyin uyarım tedavileri yazımızda ayrıntılı anlattık.

Bazı terimler

  • Yanıt: Standart bir ölçüm aracıyla (örneğin Hamilton Depresyon Ölçeği) saptanan depresyon belirtilerinde en az %50 azalma.
  • Remisyon: Belirtilerin büyük ölçüde kaybolması.
  • İyileşme (recovery): Remisyonun birkaç ay boyunca sürmesi.
  • Relaps: Remisyon dönemindeki kişinin belirtilerinin, tam iyileşme sağlanmadan yeniden kötüleşmesi.
  • Rekürrens: İyileşmeden sonra yeni bir depresyon döneminin başlaması.
  • Kronik depresyon: Depresyon tanı ölçütlerinin en az iki yıl sürmesi.

Ne zaman yardım almalı?

Belirtiler iki haftadan uzun sürüyor, işinizi, okulunuzu ya da ilişkilerinizi aksatıyorsa bir psikiyatri uzmanına ya da klinik psikoloğa başvurun. Ölüm ya da kendinize zarar verme düşünceleri yaşıyorsanız beklemeyin; bir yakınınıza söyleyin ve hemen bir uzmana ya da acil servise başvurun. Acil bir durumda 112'yi arayın.

Depresyon ve tedavisi hakkında ayrıntılı bilgi bulabileceğiniz kendine yardım kitaplarımız:

Kaynaklar

  1. American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.). Arlington, VA: American Psychiatric Publishing.
  2. Beck, A. T., Rush, A. J., Shaw, B. F., & Emery, G. (1979). Cognitive therapy of depression. New York: Guilford Press.
  3. Cuijpers, P. (1997). Bibliotherapy in unipolar depression: A meta-analysis. Journal of Behavior Therapy and Experimental Psychiatry, 28(2), 139–147.
  4. Malhi, G. S., & Mann, J. J. (2018). Depression. The Lancet, 392(10161), 2299–2312.
  5. National Institute for Health and Care Excellence. (2022). Depression in adults: Treatment and management (NICE guideline NG222). London: NICE.
  6. UK ECT Review Group. (2003). Efficacy and safety of electroconvulsive therapy in depressive disorders: A systematic review and meta-analysis. The Lancet, 361(9360), 799–808.
  7. World Health Organization. (2017). Depression and other common mental disorders: Global health estimates. Geneva: WHO.

Bu konuda diğer yazılar

  1. Doğum sonrası depresyon: Belirtileri, nedenleri ve tedavisi7 dk
  2. Parlak Işık Terapisi Nedir?2 dk
  3. Bipolar Bozuklukta Beyin Uyarım Tedavileri: Vaat Ettikleri, Riskleri15 dk
  4. Yas8 dk
Duygu durum bozuklukları: bütün yazılar
Paylaş: WhatsAppXFacebook
Depresyon nedir? Belirtileri, türleri ve tedavisi | Psikonet