Duygusal zekâ nedir? Bileşenleri, ölçümü ve nasıl geliştirilir?

Duygusal zekâ, kendi duygularımızı ve başkalarının duygularını farketme, anlama ve bu bilgiyi düşünce ve davranışlarımızda işe yarar biçimde kullanabilme becerisidir. Öfkelendiğimizi öfke patlamadan önce farkedebilmek, karşımızdakinin kırıldığını sözlerinden önce yüzünden okuyabilmek ya da kaygılıyken bile sakin bir karar verebilmek duygusal zekânın gündelik örnekleridir. Duygusal zekâ doğuştan belirlenmiş değildir; büyük ölçüde öğrenilir ve geliştirilebilir.

Duygusal zekâ ne demek?

Kavramı 1990'da psikologlar Peter Salovey ve John Mayer tanımladı: duyguları doğru algılama, düşünmeyi kolaylaştırmak için kullanma, anlama ve yönetme becerisi (Salovey ve Mayer, 1990). Kavramı geniş kitlelere ise gazeteci ve psikolog Daniel Goleman, 1995'te yayımladığı Duygusal Zekâ kitabıyla tanıttı (Goleman, 1995). Kitap çok okundu ve "duygusal zekâ" kısa sürede iş dünyasının, eğitimin ve gündelik dilin parçası oldu.

Duygusal zekânın bileşenleri

Mayer ve Salovey'in yetenek modeli dört dal tanımlar (Mayer ve ark., 2008):

1. Duyguları algılamak: Kendi yüzümüzdeki, sesimizdeki ve bedenimizdeki duyguları ve başkalarınınkini doğru okumak.
2. Duyguları düşünmede kullanmak: Örneğin hafif bir kaygıyı dikkatli hazırlık için, neşeyi yaratıcı düşünce için kullanabilmek.
3. Duyguları anlamak: Duyguların nereden geldiğini, nasıl değiştiğini ve birbirine nasıl dönüştüğünü bilmek; kırgınlığın öfkeye, öfkenin suçluluğa dönebileceğini görmek.
4. Duyguları yönetmek: Hem kendi duygularımızı hem de ilişkilerdeki duyguları amacımıza ve değerlerimize uygun biçimde düzenlemek.

Goleman ise daha geniş bir çerçeve önerir ve beş bileşenden söz eder: öz farkındalık, öz denetim, motivasyon, empati ve sosyal beceriler.

Yetenek mi, kişilik özelliği mi?

Araştırmacılar duygusal zekâyı iki farklı biçimde ele alıyor. Yetenek modeli onu, doğru ve yanlış yanıtları olan bir beceriler kümesi olarak görür ve performans testleriyle ölçer. Karma ya da özellik modelleri ise iyimserlik, özsaygı ve sosyal beceri gibi pek çok olumlu kişilik özelliğini bir arada ele alır ve çoğunlukla kişinin kendini değerlendirdiği ölçeklerle ölçer. Mayer ve arkadaşları, bu ikinci yaklaşımın kavramı fazla genişlettiğini ve onu zaten bilinen kişilik özellikleriyle karıştırdığını savunur (Mayer ve ark., 2008).

Duygusal zekâ testi

Yetenek modeline dayanan en bilinen test MSCEIT'tir. Kişiye yüz ifadeleri, durumlar ve duygusal sorunlar sunulur, verdiği yanıtlar uzman ve geniş örneklem yanıtlarıyla karşılaştırılır. Kişinin kendini değerlendirdiği ölçekler de yaygındır. Bunlar ölçmek istedikleri şeyden çok kişinin kendini nasıl gördüğünü ve bazı kişilik özelliklerini yansıtabilir.

İnternetteki kısa duygusal zekâ testleri ise eğlenceli olabilir ama bilimsel bir ölçüm sayılmaz. Sonuçlarını kesin bir etiket gibi değil, kendinize soru sormak için bir başlangıç gibi görün.

Duygusal zekâ IQ'dan daha mı önemli?

Goleman'ın kitabının alt başlığı duygusal zekânın "IQ'dan daha önemli olabileceğini" söylüyordu. Bu iddia çok ilgi çekti, ama araştırmalar daha dengeli bir tablo gösteriyor. İş performansını inceleyen kapsamlı bir meta-analiz, duygusal zekânın zekâ ve kişilik özelliklerinin ötesinde bir miktar katkı yaptığını buldu. Bu katkı özellikle duyguların yoğun yönetildiği işlerde (sağlık, satış, hizmet, öğretmenlik) belirgin; duygusal yükü az işlerde ise tutarsızdı (Joseph ve Newman, 2010).

Yani duygusal zekâ bilişsel zekânın yerini tutmaz, onu tamamlar. Ama ilişkilerde, iş birliğinde ve zor duygularla başaçıkmada belirleyici bir rol oynar.

Duygusal zekâ neden önemli?

Duygusal zekâ yüksek olan kişiler genellikle:

• Duygularını adlandırabildikleri için onları daha kolay düzenler.
• Çatışmalarda karşı tarafın duygusunu görebildikleri için daha az kırıcı olur.
• Stres altında daha esnek davranır.
• Daha doyurucu ilişkiler kurar.

Bunun tersi de doğrudur. Duyguları tanımakta ve düzenlemekte zorlanmak pek çok ruhsal sorunun ortak noktasıdır. Öfke patlamaları, kaygıyla kaçınma ya da duyguları bedenden konuşturma bunun örnekleridir.

Duygusal zekâ nasıl geliştirilir?

Duygusal zekâ bir beceri gibi çalışılabilir. Şu adımlarla başlayabilirsiniz:

1. Duygulara ad koyun: "Kötüyüm" yerine daha ince ayrımlar yapın: kırgın mıyım, hayal kırıklığına mı uğradım, utanıyor muyum, yoksa yalnız mı hissediyorum? Duyguyu doğru adlandırmak onu düzenlemenin ilk adımıdır.
2. Bedeninizi dinleyin: Duygular çoğu zaman önce bedende belirir; çenenin kasılması, midede düğüm, omuzların yükselmesi. Bu işaretleri erken farketmek tepkiyi seçme şansı verir.
3. Tepki vermeden önce durun: Güçlü bir duygu geldiğinde birkaç yavaş nefes alın. Duygunun geçmesini değil, sizin seçim yapabilmenizi bekleyin.
4. Duygunun mesajını sorun: Her duygu bir ihtiyacı işaret eder. Öfke sınırın aşıldığını, kaygı bir tehlike beklentisini, üzüntü bir kaybı anlatır. "Bu duygu bana ne söylüyor, neye ihtiyacım var?"
5. Dinlemeyi öğrenin: Konuşan kişinin sözlerinin yanında ses tonunu ve yüzünü de dinleyin. Ne hissettiğini tahmin edip sorun: "Bu seni kızdırmış gibi görünüyor, öyle mi?"
6. Zor duygularla başaçıkma becerileri edinin: Öfke için öfke kontrolü için ipuçları yazımız iyi bir başlangıç. Düşünce ve duygu arasındaki bağı anlamak için bilişsel davranışçı terapi (BDT) nedir? ve duygusal karmaşayı çözmenin formülü yazılarımıza bakabilirsiniz.
7. Geri bildirim isteyin: Güvendiğiniz birine, zor anlarda nasıl göründüğünüzü sorun. Kendimizi dışarıdan görmek çoğu zaman en zorudur.

Çocuklarda duygusal zekâ

Duygusal zekânın temeli çocuklukta atılır. Psikolog John Gottman, çocukların duygularına "duygu koçluğu" yapan ebeveynleri tanımlar (Gottman, 1997). Bu ebeveynler:

• Çocuğun duygusunu, özellikle de küçük yoğunluktayken farkeder.
• Duyguyu bir sorun değil, yakınlaşma ve öğretme fırsatı olarak görür.
• Çocuğu yargılamadan dinler.
• Duygusuna ad koymasına yardım eder: "Kardeşin oyuncağını aldığı için kızgınsın."
• Duyguyu kabul ederken davranışa sınır koyar ve birlikte çözüm arar: "Kızgın olabilirsin, ama vurmak yok. Ne yapabiliriz?"

Duygularına karşılık veren bir bakımla büyüyen çocuk, kendi duygularını tanımayı ve düzenlemeyi de öğrenir. Bu, güvenli bağlanma ile yakından ilişkilidir.

Duygusal zekânın kötüye kullanımı

Başkalarının duygularını iyi okumak her zaman iyi niyetle kullanılmaz. Duyguları anlayıp onları kendi çıkarı için yönlendiren kişiler de "duygusal olarak zeki" görünebilir. Empati olmadan duygu okuma manipülasyona dönüşebilir. Bunun ilişkilerdeki örneklerini gaslighting nedir? yazımızda anlattık. Gerçek duygusal zekâ, duygu okuma becerisinin karşıdakine saygı ve özenle birleştiği yerde ortaya çıkar.

İlgili kitap önerileri:

• Birlikte İyi Hissetmek: Sorunlu İlişkileri Yoluna Koymanın Sırrı — David D. Burns
• Şema Masalları: İçimizdeki Çocuktan Yanımızdaki Çocuğa — H. Alp Karaosmanoğlu
• Katmanlı Zihin: Şema, Duygu ve Beden Arasında Klinik Bir Harita — H. Alp Karaosmanoğlu

Kaynaklar

1. Goleman, D. (1995). Emotional intelligence: Why it can matter more than IQ. New York: Bantam Books.
2. Gottman, J. (1997). Raising an emotionally intelligent child: The heart of parenting. New York: Simon & Schuster.
3. Joseph, D. L., & Newman, D. A. (2010). Emotional intelligence: An integrative meta-analysis and cascading model. Journal of Applied Psychology, 95(1), 54–78.
4. Mayer, J. D., Salovey, P., & Caruso, D. R. (2008). Emotional intelligence: New ability or eclectic traits? American Psychologist, 63(6), 503–517.
5. Salovey, P., & Mayer, J. D. (1990). Emotional intelligence. Imagination, Cognition and Personality, 9(3), 185–211.