Gaslighting nedir? Duygusal manipülasyonun işaretleri ve korunma yolları

Arada bir "Öyle bir şey olmadı", "Yanlış hatırlıyorsun" ya da "Yine abartıyorsun" gibi cümleler duymak her ilişkide olabilir. Ama aynı kişiden sürekli duyuyor ve giderek kendi belleğinizden, algınızdan, hatta aklınızdan şüphe etmeye başlıyorsanız, yaşadığınız şeyin bir adı olabilir: gaslighting.

Gaslighting ne demek?

Gaslighting, bir kişinin karşısındakini kendi algısından, belleğinden ve yargısından şüphe ettirecek biçimde, tekrar tekrar davranmasıdır. Türkçede "zihin bulandırma" ya da "algı manipülasyonu" diye de anlatılır. Amaç ya da sonuç çoğu zaman aynıdır: Manipüle edilen kişi gerçeği kendi gözünden değil, karşısındakinin anlattığı biçimde görmeye başlar ve ona giderek daha bağımlı hâle gelir.

Terim, 1938 tarihli Gas Light adlı tiyatro oyunundan ve 1944'te çekilen Gaslight filminden gelir. Filmde koca, evdeki gaz lambalarının ışığını gizlice kısar; karısı ışığın azaldığını söyledikçe bunun onun hayal gücü olduğunu, unutkanlaştığını, aklını kaçırmaya başladığını ima eder.

Gaslighting klinik bir tanı değildir. İlişkilerde gördüğümüz bir davranış örüntüsünü anlatan bir kavramdır. Romantik ilişkide, ailede, iş yerinde, arkadaşlıkta görülebilir.

Gaslighting nasıl yapılır? Sık görülen yöntemler

• İnkâr: Olan bir şeyi "hiç olmadı" diye reddetmek, söylenmiş bir sözü "ben öyle demedim" diye yok saymak.
• Belleği sorgulatmak: "Sen zaten hiçbir şeyi doğru hatırlamazsın" diyerek kişinin kendi hatırladıklarına güvenini sarsmak.
• Önemsizleştirmek: Duygularınızı "çok hassassın", "her şeyi büyütüyorsun" diye küçümsemek.
• Konuyu çevirmek: Bir sorunu dile getirdiğinizde tartışmayı sizin kusurlarınıza ya da geçmişteki başka bir olaya taşımak.
• Yalnızlaştırmak: "Arkadaşların seni kıskanıyor", "ailen seni anlamıyor" diyerek sizi destek alabileceğiniz insanlardan uzaklaştırmak.
• Sevgi ve sertlik arasında gidip gelmek: Sert davranışların arasına sıcak, sevgi dolu anlar koymak. Bu, "aslında o kadar da kötü değil" duygusunu besler ve şüpheyi derinleştirir.

Sık duyulan cümleler

• "Öyle bir şey olmadı, uyduruyorsun."
• "Şakaydı, sen de hiç anlamıyorsun."
• "Bunu senin iyiliğin için söylüyorum."
• "Herkes senin dengesiz olduğunu düşünüyor."
• "Sorun bende değil, sende."

Gaslighting'e maruz kaldığınızı gösteren işaretler

Gaslighting çoğu zaman yavaş ilerler; kişi ne olduğunu ancak uzun süre sonra farkeder. Şu durumlar dikkat edilmesi gereken işaretlerdir:

• Sürekli özür diliyorsunuz, çoğu zaman neden özür dilediğinizi bilmeden.
• "Çok mu hassasım?", "Ben mi yanlış hatırlıyorum?" diye kendinize sık sık soruyorsunuz.
• Karar vermekte eskisinden çok daha fazla zorlanıyorsunuz.
• Konuşmaları kafanızda tekrar tekrar kurup "doğru" anlattığınızdan emin olmaya çalışıyorsunuz.
• Yakınlarınıza karşınızdakinin davranışlarını açıklamaya, mazeret bulmaya çalışıyorsunuz ya da bazı şeyleri onlardan saklıyorsunuz.
• Eskiden olduğunuz kişiden uzaklaştığınızı, daha kaygılı ve daha az neşeli olduğunuzu hissediyorsunuz.

Psikoterapist Robin Stern, gaslighting yaşayan kişinin çoğu zaman üç aşamadan geçtiğini anlatır: Önce olanlara inanmaz, sonra kendini savunmaya çalışır, en sonunda da tükenip çökkünleşir. Bu aşamaları tanımak, kişinin kendi yaşadığını adlandırmasına yardım eder.

İlişkide, ailede ve iş yerinde gaslighting

Gaslighting en çok romantik ilişkilerde konuşulur. Partner, aldatmayı ya da bir yalanı ortaya çıktığında bile inkâr eder ve şüphelenen kişiyi "kıskanç" ya da "takıntılı" olmakla suçlar.

Ailede bu bazen çocukluktan başlar. Çocuğun incindiğini söylediği bir olay "öyle bir şey olmadı" ya da "sen çok alıngansın" diye yok sayılır. Böyle büyüyen biri yetişkinlikte de kendi duygularına güvenmekte zorlanabilir.

İş yerinde ise yönetici ya da çalışma arkadaşı verdiği bir talimatı sonradan inkâr eder, toplantıda söyleneni çarpıtır ya da kişinin yetersiz olduğu izlenimini sistemli biçimde yayar. Her üç ortamda da ortak nokta, gücü elinde tutan tarafın gerçeği tanımlama hakkını kendinde görmesidir.

Her anlaşmazlık gaslighting değildir

İnsanlar aynı olayı farklı hatırlayabilir; bir tartışmada iki tarafın da kendi haklılığına inanması doğaldır. Gaslighting'i ayıran, bunun süreklilik göstermesi ve bir tarafın gerçeği belirleme gücünü giderek ele geçirmesidir. Bir kez "yanlış hatırlıyorsun" denmesi gaslighting değildir. Haftalar ve aylar boyunca kendi algınıza güveninizin sistemli olarak aşındırılması ise öyledir.

Gaslighting ve narsisizm

Gaslighting narsistik, antisosyal ya da kontrolcü özellikleri olan kişilerde sık görülür. Bu kişiler için haksız çıkmak, eleştirilmek ya da kontrolü kaybetmek dayanılmazdır; karşısındakinin gerçekliğini bükmek bu duygulardan korunmanın bir yoludur. Narsistik örüntüleri ve narsistle iletişimi Narsist ne demek? yazımızda ayrıntılı anlattık.

Gaslighting yapan herkes bunu bilerek ve plan yaparak yapmaz. Bazı insanlar kendi hatalarıyla yüzleşmekten kaçınmak için bu yola neredeyse otomatik biçimde başvurur. Bu, davranışın sizin üzerinizdeki etkisini azaltmaz; ama onunla nasıl başaçıkacağınızı düşünürken işe yarayabilir.

Gaslighting'e karşı neler yapabilirsiniz?

• Yaşadıklarınızı yazın. Olayları, söylenen sözleri ve tarihleri kısa notlarla kaydetmek, kendi belleğinize yeniden güvenmenize yardım eder. Amaç karşı tarafa kanıt sunmak değil, kendi gerçekliğinizi korumaktır.
• Güvendiğiniz biriyle konuşun. İlişkinin dışından bir arkadaş ya da aile üyesi, olaylara daha net bakmanızı sağlar. Yalnızlaşma gaslighting'in en güçlü dayanağıdır.
• Tartışmayı kazanmaya çalışmayın. Gaslighting yapan biriyle "kim haklı" tartışmasını kazanmak çoğu zaman mümkün değildir. "Biz bunu farklı hatırlıyoruz; ben kendi hatırladığımın arkasındayım" demek yeterlidir.
• Sınır koyun. Hangi konuşma biçimini kabul etmeyeceğinizi açıkça söyleyin ve o noktada konuşmayı bitirin. Sağlıklı sınır koymayı adım adım anlatan bir kaynak için İyileştiren Sınırlar kitabına bakabilirsiniz.
• Kendinize nazik davranın. Bu süreçte kendinizi suçlamak çok yaygındır. Manipülasyona maruz kalmak sizin zayıf ya da aptal olduğunuzu göstermez; bu yöntemler tam da güvendiğimiz insanlarla işe yaradığı için etkilidir.

Ne zaman yardım almalı?

Kendinizi sürekli kaygılı, değersiz ya da kafası karışık hissediyorsanız, uyku ve iştahınız bozulduysa ya da ilişkiyi sürdürmek ile bitirmek arasında sıkışıp kaldıysanız bir ruh sağlığı uzmanından destek almak iyi gelir. Terapi, kendi algınıza yeniden güvenmenize ve sonraki adımlarınıza karar vermenize yardım eder.

Gaslighting bazen daha geniş bir duygusal, ekonomik ya da fiziksel şiddet örüntüsünün parçasıdır. Tehdit, fiziksel şiddet ya da ısrarlı takip varsa önce güvenliğiniz gelir: 112'yi ya da ALO 183 Sosyal Destek Hattı'nı arayabilir, kadınlar için Emniyet'in KADES uygulamasını kullanabilirsiniz.

İlgili kitap önerisi: Narsistle Ateşkes — Wendy T. Behary

Kaynaklar

1. Stern, R. (2007). The gaslight effect: How to spot and survive the hidden manipulation others use to control your life. New York: Morgan Road Books.
2. Sweet, P. L. (2019). The sociology of gaslighting. American Sociological Review, 84(5), 851–875.
3. Behary, W. T. (2008). Disarming the narcissist: Surviving and thriving with the self-absorbed. Oakland, CA: New Harbinger.