PsikoterapiGüncellendi: 25 Ekim 2026

Bilişsel davranışçı terapi (BDT) nedir? Nasıl uygulanır, hangi sorunlarda işe yarar?

Yazan: Psikonet Editörü · Bilimsel gözden geçirme: H. Alp Karaosmanoğlu, Psikiyatr

Bilişsel davranışçı terapi (BDT), düşünceler, duygular, bedensel tepkiler ve davranışlar arasındaki bağı ele alan, kısa süreli ve yapılandırılmış bir psikoterapi yaklaşımıdır. Temel fikri şudur: Bizi üzen çoğu zaman olayların kendisi değil, onlara verdiğimiz anlamdır. BDT bu anlamları farketmeyi, sınamayı ve daha işe yarar düşünce ve davranışlar geliştirmeyi öğretir. Bugün depresyon ve kaygı bozuklukları başta olmak üzere pek çok sorunda etkisi en çok araştırılmış psikoterapidir.

BDT'nin temel fikri

BDT, 1960'larda Aaron T. Beck'in depresyon üzerine çalışmalarıyla gelişti. Beck, depresyondaki insanların kendileri, dünya ve gelecek hakkında sürekli olumsuz düşüncelere kapıldığını ve bu düşüncelerin duygularını derinden etkilediğini gözlemledi (Beck ve ark., 1979). Davranışçı terapinin öğrenme ilkeleriyle birleşen bu yaklaşım bugünkü BDT'nin temelini oluşturdu.

Basit bir örnek: Sokakta bir arkadaşınız size selam vermeden geçip gidiyor.

"Beni artık sevmiyor" diye düşünürseniz kendinizi üzgün ve kırgın hissedersiniz; belki onu bir daha aramazsınız.
"Bana kızgın, bir şey mi yaptım?" diye düşünürseniz kaygılanırsınız; aklınız gün boyu bu soruyla meşgul olur.
"Beni görmedi, dalgındı herhalde" diye düşünürseniz pek bir şey hissetmezsiniz; akşam arayıp hâlini sorabilirsiniz.

Olay aynı, yorum farklı; duygu ve davranış da yoruma göre değişiyor. BDT işte bu yorumları ele alır.

Otomatik düşünceler ve inançlar

BDT düşünceleri üç katmanda inceler (Beck, 2021):

Otomatik düşünceler: Bir olay karşısında kendiliğinden, hızla akla gelen ve çoğu zaman sorgulanmadan doğru kabul edilen düşünceler. "Beceremeyeceğim", "Herkes bana bakıyor" gibi. Ayrıntısı otomatik düşünceler yazımızda.
Ara inançlar: Kurallar ve varsayımlar. "Herkes beni onaylamazsa değersizim", "Hata yaparsam rezil olurum."
Temel inançlar: Kişinin kendisi, başkaları ve dünya hakkındaki en derin, genellikle çocuklukta biçimlenen inançlar. "Ben yetersizim", "İnsanlara güvenilmez."

Bilişsel çarpıtmalar

Otomatik düşüncelerde sık rastlanan düşünme hatalarına bilişsel çarpıtmalar denir. David Burns'ün İyi Hissetmek kitabında tanıttığı liste en çok bilinenlerden biridir (Burns, 1980):

Ya hep ya hiç düşüncesi: "Mükemmel değilse başarısızdır."
Aşırı genelleme: "Hep böyle olur, hiçbir şey yolunda gitmez."
Zihin okuma: "Toplantıda sıkıldıklarını anladım, beni sıkıcı buluyorlar."
Felaketleştirme: "Bu sınavdan kalırsam hayatım biter."
Olumluyu yok sayma: "Beni övdü ama kibarlığından."
-meli, -malı cümleleri: "Asla yorulmamalıyım."
Etiketleme: "Ben bir eziğim."
Kişiselleştirme: "Çocuğum mutsuzsa tek sorumlusu benim."

BDT nasıl ilerler?

BDT yapılandırılmış ve hedef odaklıdır. Tipik bir süreç şöyle ilerler:

Değerlendirme: Terapist sorunun ne olduğunu, ne zaman başladığını ve neyin sürdürdüğünü anlamaya çalışır.
Ortak hedefler: "Daha iyi hissetmek" gibi genel hedefler yerine somut hedefler belirlenir: "Yeniden toplu taşımaya binebilmek", "Haftada üç gün yürüyüşe çıkmak."
Seanslar: Her seansın bir gündemi vardır. Önceki haftanın ödevi gözden geçirilir, yeni bir beceri üzerinde çalışılır, bir sonraki haftanın ödevi belirlenir.
Ev ödevleri: Seanslar arasında yapılan çalışmalar BDT'nin ayrılmaz parçasıdır. Değişim çoğunlukla seans dışında, gündelik hayatta olur.
Bitiş ve sürdürme: Kişi kendi terapisti olmayı öğrenir; nüksleri önlemek için bir plan yapılır.

Depresyon ve kaygı bozukluklarında BDT çoğunlukla 12 ile 20 seans arasında sürer. Daha karmaşık ya da uzun süreli sorunlarda süre uzayabilir.

BDT teknikleri

BDT'de sık kullanılan teknikler şunlardır:

Düşünce kaydı: Zorlayıcı bir anda ne olduğu, ne düşünüldüğü, ne hissedildiği yazılır; düşüncenin lehine ve aleyhine kanıtlar incelenir.
Sokratik sorgulama: Terapist doğru cevabı söylemek yerine kişinin kendi düşüncelerini sınamasına yardım eden sorular sorar. Ayrıntısı sokratik sorgulama yazımızda.
Davranış deneyleri: Bir inanç gerçek hayatta sınanır. "Toplantıda konuşursam herkes güler" düşüncesi küçük bir soruyla denenir.
Maruz bırakma: Korkulan durumlara kaçmadan, kademeli olarak yaklaşılır. Kaygı bozukluklarında ve obsesif-kompulsif bozuklukta temel tekniktir.
Davranışsal aktivasyon: Depresyonda keyif ve başarı duygusu veren etkinlikler planlı biçimde yeniden hayata eklenir.
Problem çözme: Sorun tanımlanır, seçenekler sıralanır, biri seçilip denenir ve sonucu değerlendirilir.
Gevşeme ve nefes çalışmaları: Bedensel gerginliği azaltmak için kullanılır.

BDT hangi sorunlarda işe yarar?

BDT yüzlerce araştırmada sınanmıştır. Meta-analizlerin derlemeleri, BDT'nin etkisinin en güçlü kanıtlarını kaygı bozukluklarında, bedensel belirti bozukluklarında, bulimiada, öfke sorunlarında ve genel streste bulmuştur (Hofmann ve ark., 2012; Butler ve ark., 2006). Depresyonda da etkilidir; yetişkin depresyonunda ilaç tedavisi kadar etkili bulunmuş, ikisinin birlikte kullanılması ilaç tedavisinden daha iyi sonuç vermiştir (Cuijpers ve ark., 2013).

BDT'nin sık kullanıldığı başlıca alanlar:

Depresyon
Kaygı bozuklukları ve panik atak
Agorafobi ve sosyal fobi
Obsesif-kompulsif bozukluk (maruz bırakma ve tepki önleme)
Travma sonrası stres bozukluğu (travma odaklı BDT)
Yeme bozuklukları
Uykusuzluk (uykusuzluk için BDT)
Öfke sorunları
Kronik ağrı ve sağlık kaygısı

BDT'nin sınırları

BDT herkese ve her soruna aynı ölçüde uymaz. Ev ödevi ve aktif katılım ister. Çok ağır depresyonda kişi başlangıçta bu çalışmayı yapamayabilir; o zaman ilaç tedavisiyle birlikte ilerlemek gerekebilir.

Uzun süredir devam eden, çocukluktan gelen ve ilişkilerde tekrar eden örüntülerde, örneğin kişilik bozukluklarında, klasik BDT tek başına çoğu zaman yetmez. Jeffrey Young, Beck'in öğrencisi olarak BDT'yi bu yüzden genişletti ve şema terapiyi geliştirdi (Young ve ark., 2003). Ayrıntısı şema terapi nedir? rehberimizde. Bilinçli farkındalık (mindfulness) temelli bilişsel terapi ile kabul ve kararlılık terapisi gibi "üçüncü dalga" yaklaşımlar da BDT'nin üzerine kuruldu.

BDT ile diğer terapiler arasındaki fark

Psikodinamik terapiler geçmiş yaşantıları ve bilinçdışı süreçleri daha çok öne çıkarır, seanslar daha serbest akar. BDT ise şimdiye ve buraya odaklanır, seanslar yapılandırılmıştır ve somut beceriler öğretilir. Bu fark keskin değildir: İyi bir BDT terapisti de geçmişi ve terapi ilişkisini önemser; terapistle kurulan güvenli ilişki her yaklaşımda değişimin önemli bir parçasıdır.

BDT terapisti seçerken

BDT bir yöntemdir, meslek unvanı değildir. Psikoterapi uygulaması için psikiyatri uzmanı ya da klinik psikolog olmak ve bunun üzerine BDT'de eğitim ve süpervizyon almış olmak gerekir. İlk görüşmede şunları sormak yararlıdır:

BDT eğitiminizi nerede ve ne kadar süreyle aldınız?
Benim sorunumla daha önce çalıştınız mı?
Tedavi yaklaşık ne kadar sürer, nasıl ilerleyeceğiz?

Kendi kendine BDT

BDT'nin pek çok tekniği kitaplar ve çalışma kitaplarıyla öğrenilebilir. Hafif ve orta düzeydeki sorunlarda bu kitaplar tek başına da yardımcı olabilir; terapiye eşlik ettiğinde ise ödevleri kolaylaştırır. Ağır depresyon, intihar düşünceleri ya da günlük hayatı belirgin biçimde bozan sorunlarda ise kitap uzman yardımının yerini tutmaz. Psikonet'in BDT yayınlarının tamamını Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) Kitapları sayfasında bulabilirsiniz.

İlgili kitap önerileri:

Kaynaklar

Beck, A. T., Rush, A. J., Shaw, B. F., & Emery, G. (1979). Cognitive therapy of depression. New York: Guilford Press.
Beck, J. S. (2021). Cognitive behavior therapy: Basics and beyond (3rd ed.). New York: Guilford Press.
Burns, D. D. (1980). Feeling good: The new mood therapy. New York: William Morrow.
Butler, A. C., Chapman, J. E., Forman, E. M., & Beck, A. T. (2006). The empirical status of cognitive-behavioral therapy: A review of meta-analyses. Clinical Psychology Review, 26(1), 17–31.
Cuijpers, P., Berking, M., Andersson, G., Quigley, L., Kleiboer, A., & Dobson, K. S. (2013). A meta-analysis of cognitive-behavioural therapy for adult depression, alone and in comparison with other treatments. Canadian Journal of Psychiatry, 58(7), 376–385.
Hofmann, S. G., Asnaani, A., Vonk, I. J. J., Sawyer, A. T., & Fang, A. (2012). The efficacy of cognitive behavioral therapy: A review of meta-analyses. Cognitive Therapy and Research, 36(5), 427–440.
Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). Schema therapy: A practitioner's guide. New York: Guilford Press.