Empati nedir? Empatik insan ne demek, empati nasıl kurulur?
Yazan: Psikonet Editörü · Bilimsel gözden geçirme: H. Alp Karaosmanoğlu, Psikiyatr
Empati, bir başkasının ne hissettiğini ve olaylara nereden baktığını anlayabilme, bu duyguyu bir ölçüde onunla paylaşabilme becerisidir. Gündelik dilde "kendini karşındakinin yerine koymak" diye anlatılır. İlişkilerin, iş birliğinin ve iyi bir terapinin temelinde empati vardır.
Empati ne demek?
Sözcük, Yunanca "duygunun içinde olmak" anlamına gelen bir kökten gelir. Psikolojide empati, başkasının iç dünyasını onun gözünden görmeye çalışırken kendi kimliğini kaybetmemek demektir. Empati kuran kişi karşısındakinin acısını anlar ve hisseder, ama o acının kendisine ait olmadığını da bilir.
Empatik insan ne demek?
Empatik insan, başkalarının duygularını kolayca farkeden, onları dinlemeye zaman ayıran ve tepkilerini karşısındakinin ihtiyacına göre ayarlayabilen kişidir. Empatik olmak her söyleneni onaylamak ya da herkesi memnun etmek demek değildir. Bir insanın duygusunu anlayıp yine de ona katılmamak mümkündür.
Empatinin üç türü
Araştırmacılar empatiyi birbiriyle bağlantılı üç bileşene ayırır:
- Bilişsel empati: Karşındakinin ne düşündüğünü ve hissettiğini anlamak, bakış açısını kavramak.
- Duygusal empati: Onun duygusunu bir ölçüde kendi içinde hissetmek; üzgün bir arkadaşın karşısında içinin burkulması gibi.
- Şefkatli empati (empatik ilgi): Anlamanın ve hissetmenin ötesine geçip yardım etme isteği duymak.
Bu üçü her zaman birlikte gitmez. Örneğin bir kişi başkalarının ne hissettiğini çok iyi anlayıp bunu kendi çıkarı için kullanabilir. Bu, duygusal empati olmadan bilişsel empatidir ve manipülasyonun temelidir.
Empati ile sempati arasındaki fark
Sempati, birine karşı acıma ya da yakınlık duymaktır: "Çok üzüldüm, ne kötü olmuş." Empati ise onun deneyimini içeriden anlamaya çalışmaktır: "Bunu yaşamak seni çok yalnız hissettirmiş olmalı." Sempati çoğu zaman dışarıdan bakar, empati yanında durur.
Empati nasıl gelişir?
Empatinin temelleri bebeklikte atılır. Duygularına karşılık veren, onu yatıştıran ve duygularına ad koyan bakım veren biriyle büyüyen çocuk, hem kendi duygularını hem başkalarınınkini tanımayı öğrenir. Küçük çocuklar başka bir çocuk ağladığında ağlamaya başlar. Bu, empatinin ilk biçimi olan "duygusal bulaşma"dır. Yaşla birlikte çocuk, başkalarının kendisinden farklı düşünüp hissedebileceğini anlar.
Empati doğuştan gelen bir eğilim olsa da sabit değildir. Yetişkinlikte de dinleme, merak ve geri bildirimle gelişebilir.
Empati eksikliği
Bazı kişilik özelliklerinde empati belirgin biçimde zayıftır:
- Narsistik kişilik: Başkalarının ihtiyaçlarını görmekte zorlanır, karşısındakini kendi ihtiyaçlarının bir uzantısı gibi algılar. Ayrıntılar için Narsist ne demek? yazımıza bakabilirsiniz.
- Antisosyal kişilik: Başkalarının duygularını anlayabilir ama bunlardan etkilenmez.
Empatinin bilinçli olarak tersine kullanılması, karşısındakinin duygularını ve algısını çarpıtmaya da dönüşebilir. Bunu Gaslighting nedir? yazımızda anlattık.
Otizmde empatinin "olmadığı" yaygın bir yanlış inanıştır. Otistik insanlar başkalarının duygularını farklı biçimde okuyabilir ya da ifade edebilir. Ama başkalarını önemseme ve onların acısından etkilenme kapasiteleri çoğu zaman güçlüdür. Araştırmacılar burada karşılıklı bir anlama güçlüğünden söz eder: Otistik olmayan insanlar da otistik insanların duygularını okumakta zorlanır.
Fazla empati olur mu? Empati yorgunluğu
Başkalarının acısını sürekli içinde taşımak tükenmeye yol açabilir. Bu özellikle sağlık çalışanlarında, terapistlerde, öğretmenlerde ve hasta yakınlarında görülür. Araştırmalar, başkasının acısını sürekli "aynen hissetmenin" sıkıntıyı artırdığını gösteriyor. Buna karşılık şefkat, yani anlayış ve sıcaklıkla birlikte yardım etme isteği, kişiyi tüketmek yerine güçlendiriyor. Kendi sınırlarını tanımak ve kendine de şefkat göstermek, empatinin sürdürülebilir olmasını sağlar.
Empati nasıl kurulur?
Empati kurmak, karşındakine "seni anlıyorum" demekten çok, gerçekten anlamaya çalıştığını göstermektir. İşe yarayan bazı yollar:
- Sözünü kesmeden dinleyin. Cevabınızı hazırlamak yerine ne anlattığına odaklanın.
- Duyguyu adlandırın. "Bu seni çok kızdırmış gibi görünüyor." Yanılsanız bile karşınızdaki sizi düzeltir ve anlaşıldığını hisseder.
- Anladığınızı yansıtın. "Anladığım kadarıyla en çok, haber vermeden gitmesi canını yaktı."
- Merak edin, soru sorun. "Biraz daha anlatır mısın, o an ne hissettin?"
- Hemen çözüm sunmayın. Çoğu insan önce anlaşılmak ister; öneri daha sonra gelebilir.
- Kendi duygularınızı tanıyın. Kendi öfkenizi ya da kaygınızı farketmek, karşınızdakini daha net görmenizi sağlar.
Örnek bir konuşma
Bir arkadaşınız iş yerinde toplantıda eleştirildiğini ve çok utandığını anlatıyor.
Empatiden uzak bir yanıt: "Boş ver, takma kafana. Herkesin başına geliyor." Bu cümle iyi niyetlidir ama duyguyu küçültür. Arkadaşınız anlaşılmadığını hisseder ve konuşmayı keser.
Empatik bir yanıt: "Herkesin önünde eleştirilmek gerçekten zor. Utandığını ve biraz da kızdığını hissediyorum, öyle mi?" Bu cümle duyguyu adlandırır ve doğrulamak için soru sorar. Arkadaşınız ya "evet, tam olarak" der ya da sizi düzeltir. İki durumda da konuşma derinleşir. Çözüm aramaya, ancak bu noktadan sonra birlikte geçebilirsiniz.
Çocuklarda empati nasıl desteklenir?
Çocuklar empatiyi en çok, kendilerine nasıl davranıldığını görerek öğrenir:
- Çocuğun duygularına ad koyun: "Oyuncağın kırılınca çok üzüldün."
- Başkalarının duygularını birlikte konuşun: "Arkadaşın neden ağlıyordu sence?"
- Kitap ve film karakterlerinin ne hissettiğini sorun.
- Hata yaptığında utandırmak yerine, karşısındakini nasıl etkilediğini düşünmesine yardım edin.
Anne-babanın birbirine ve çocuğa gösterdiği anlayış, çocuğun ileride kuracağı ilişkilerin örneği olur.
David Burns, Birlikte İyi Hissetmek kitabında anlattığı etkili iletişim tekniklerinde empatiyi merkeze koyar. Karşındakinin hem düşüncelerini hem duygularını yansıtmayı, eleştirinin içindeki doğruyu bulup kabul etmeyi önerir. Burns'e göre çatışmaların çoğu, taraflardan biri kendini anlaşılmış hissettiğinde yumuşar.
Terapide empati
Carl Rogers, terapistin empatisini terapötik değişimin temel koşullarından biri olarak tanımladı. Bugün yapılan araştırmalar da terapistin empatisinin, hangi yöntem kullanılırsa kullanılsın, terapinin sonucunu olumlu etkileyen en tutarlı etkenlerden biri olduğunu gösteriyor. Şema terapiden bilişsel davranışçı terapiye kadar pek çok yaklaşımda, değişim önce kişinin anlaşıldığını hissetmesiyle başlar.
İlgili kitap önerileri:
Kaynaklar
- Burns, D. D. (2008). Feeling good together: The secret to making troubled relationships work. New York: Broadway Books.
- Decety, J., & Jackson, P. L. (2004). The functional architecture of human empathy. Behavioral and Cognitive Neuroscience Reviews, 3(2), 71–100.
- Elliott, R., Bohart, A. C., Watson, J. C., & Murphy, D. (2018). Therapist empathy and client outcome: An updated meta-analysis. Psychotherapy, 55(4), 399–410.
- Milton, D. E. M. (2012). On the ontological status of autism: The "double empathy problem". Disability & Society, 27(6), 883–887.
- Rogers, C. R. (1957). The necessary and sufficient conditions of therapeutic personality change. Journal of Consulting Psychology, 21(2), 95–103.
- Singer, T., & Klimecki, O. M. (2014). Empathy and compassion. Current Biology, 24(18), R875–R878.