Son yıllarda bilim dünyasında psikiyatrik hastalıklarda beyin uyarım tedavileri ile ilgili önemli gelişmeler olmuştur. Bipolar bozukluk hastalarında, ilaç ve psikoterapi dışında beyin uyarım tedavileri başlığı altında bir grup yeni tedavi yönteminin olumlu sonuçlar vermesi bilim dünyasında da bir umut doğurmuştur.
Bipolar bozuklukta beyin uyarım tedavilerinin amacı, belirli beyin bölgelerindeki sinir hücrelerini uyararak duygusal durumu daha dengeli bir hale getirip hastalık belirtilerini azaltmaktır. Beyin hücreleri arasındaki bağlantılar, öğrenme ve hafıza gibi işlevler sırasında yaşam boyu değişebilir. ‘Nöroplastisite’ diye tanımlanan bu ‘beyin esnekliği’ diğer psikiyatrik sorunlarda olduğu gibi bipolar bozuklukta da bozulabilir. Beyin uyarım tedavilerinin diğer bir amacı da bu esnekliği artırmaktır. Beyin hücreleri arasındaki iletişim serotonin, dopamin, noradrenalin gibi maddelerin hücreler arası boşluğa salınması ve bu maddelerin hücrelere bağlanarak elektriksel uyarı oluşturmasıyla kimyasal ve elektriksel yolla sağlanır. Bipolar bozukluğun tedavisinde en sık kullanılan ilaç tedavileri, beyin hücreleri arasındaki iletişimin kimyasal yöntemle düzenlenmesini sağlarken, beyin uyarım tedavileri bu iletişimi elektriksel veya manyetik uyarı yöntemiyle düzenlenmiş olur.
Beyin uyarım tedavileri girişimsel ve girişimsel olmayan yöntemler şeklinde iki grupta sınıflandırılabilir. Girişimsel olan yöntemler, içinde cerrahi bir prosedürü barındırmaktadır. Girişimsel olmayan yöntemlerde ise beyin uyarımı, beden bütünlüğü bozulmadan kafanın dışından yapılmaktadır. Girişimsel olmayan yöntemler ile beyin uyarımı yapabilen aletlerin geliştirilmesi, beyne elektrik akımı veren elektrotların cerrahi olarak yerleştirilmesini gerektiren girişimsel yöntemlerde görülebilen kanama ve enfeksiyon riskini ortadan kaldırmıştır. Bu şekilde yan etki riskinin azalması ile girişimsel olmayan yöntemler daha fazla kullanılmaya ve test edilmeye başlanmıştır.
Girişimsel olmayan yöntemler
1- Elektrokonvulzif Terapi (EKT)
Elektrokonvulzif terapi nedir ve nasıl kullanılır?
EKT (halk arasında sıkça kullanılan deyimiyle elektroşok tedavisi) anestezi altında ve kas gevşetici ilaçlar verilerek kişiye zarar vermeyecek şekilde ayarlanmış elektrik akımının beyne verilmesi esasına dayanan bir tedavi yöntemidir. Tedavi sırasında beyin uyarımını sağlayan elektrotlar hastanın kafa derisine yapıştırılır veya cildine temas edecek şekilde tutulur. Hasta anestezi ile uyutulduktan ve kas gevşemesi sağlandıktan sonra akım elektrotlara iletilir ve bu şekilde hastanın kontrollü bir sara nöbeti geçirmesi sağlanır. Kas gevşetici uygulanmış olması nedeniyle hastalarda sara nöbetindeki kadar belirgin kas kasılmaları görülmemektedir.
Elektrokonvulzif terapi ne kadar sürer?
Hastalar her bir EKT seansı sırasında anestezi ile 5-10 dakika kadar uyutulmakta ve tedavi bu esnada uygulanmaktadır. Oluşturulan nöbet genellikle 1 dakikadan kısa sürmektedir. Bu nedenle hastalar yapılan tedaviyi hatırlamamaktadır. EKT tedavisi haftada 2 veya 3 defa uygulanan toplam 6-12 seans tedaviyi içermektedir.
Elektrokonvulzif terapinin etki mekanizması nedir?
Elektrokonvulzif terapi 1930’lu yıllardan beri uygulamada olmasına rağmen kesin etki mekanizması halen bilinmemektedir. Elektrokonvulzif terapinin sinir hücreleri arasındaki iletişimi sağlayan ve duygudurumun düzenlenmesinde rolleri olan “nöromediatör” adı verilen serotonin, noradrenalin, dopamin, gama-amino-bütirik asit gibi maddelerin miktarını düzenlediği bilinmektedir. Ayrıca bu tedavinin yine duygudurum düzenleyici rolleri olan beynin alın lobu ve beynin derinlerindeki bazal ganglion denen yapılarda işlev değişikliklerine neden olduğu da bilinmektedir.
Elektrokonvulzif terapi bipolar bozuklukta hangi durumlarda önerilir?
Geleneksel ilaç ve psikoterapi yöntemlerine yeterli yanıt vermeyen depresif, manik veya karma belirtileri olan bipolar bozukluk hastalarında önerilen bir tedavi yöntemidir. Ayrıca intihar düşünceleri veya girişimleri olan hastalarda da özellikle diğer tedavi yöntemlerine yanıt yoksa klinisyenler tarafından önerilmektedir. Elektrokonvulzif terapi ayrıca o anda hastalık belirtileri olmayan fakat diğer koruyucu tedaviler ile depresif, manik veya karma belirtilerin ortaya çıkması engellenemeyen bipolar bozukluk hastalarında atakların ortaya çıkmasını engellemek için de kullanılabilir. Bu durumda EKT’nin uygulama şekli hastalığın atak dönemindekinden daha farklıdır. O anda alevlenmiş bir atağı olmayan bipolar bozukluk hastalarında gelecek atakların ortaya çıkmasını engellemek için daha düşük seans sayısı ve aralıkları ile uygulama yapılmaktadır. Örnek olarak ayda bir defa uygulanan EKT seansı bir hastanın bipolar bozukluk ataklarının ortaya çıkmasını engelleyebilir.
Elektrokonvulzif terapinin etkinliği ne zaman başlar?
Elektrokonvulzif terapinin etkinliğinin ilaç tedavilerinden daha hızlı başladığı bilinmektedir. Bazı durumlarda birkaç seans EKT etki başlangıcı için yeterli olabilir. Bu durum klinikte hızlı yanıt alınması gereken durumlarda EKT’yi diğer tedavilerden daha avantajlı hale getirmektedir.
Elektrokonvulzif terapi tehlikeli bir tedavi midir?
İlk bakışta korkutucu bir tedavi gibi görünebilirse de kontrollü olarak yapıldığından güvenli sayılan bir tedavidir. Unutkanlık sık görülen bir yan etkidir. Genellikle hastaların EKT yapılan dönemi hatırlamaması şeklinde görülür. Unutkanlık şikâyeti kalıcı olmamakta ve tedaviden sonra birkaç hafta içinde gerilemektedir. Baş ağrısı, kas ağrıları ve mide bulantısı görülebilecek diğer yan etkiler arasındadır.
Elektrokonvulzif terapinin iyileştirici etkisi ne kadar sürer?
Elektrokonvulzif terapinin etkisinin birkaç ay devam ettiğini ve geçici olduğunu bilmek önemlidir. Bu nedenle EKT yapıldıktan sonra klinik düzelmeyi korumak için hastalar ilaçlarına veya psikoterapiye devam etmelidir. Eğer sadece EKT ile klinik düzelme görülüyorsa ve EKT kesildiği zaman klinik bozulma oluyorsa klinisyen düzenli aralıklarla uzun süreli EKT kullanımını önerebilir. İdame EKT adı verilen bu yöntem ile örnek olarak ayda 1 seans EKT uygulanması ile depresif veya manik belirtilerin yeniden ortaya çıkması önlenebilir.
2- Transkranial Manyetik Uyarım (TMU)
Transkranial Manyetik Uyarım nasıl keşfedildi?
1830’lu yıllarda Michael Faraday, elektrik bobini kullanarak manyetik alan oluşturulabileceğini keşfetti. Bu buluştan yola çıkan Anthony Barker ve arkadaşları 1985’te bir bobini kafa derisine tuttuklarında, sağ elde hareket oluştuğunu gördüler. Böylece ilk kez beynin manyetik uyarımıyla doğrudan bir tepki alınabileceği gösterildi. Bu keşiften sonra bilimsel çalışmalar hızla artarak TMU tedavisinin gelişmesine yol açtı.
Transkranial Manyetik Uyarım nasıl etki eder?
Transkranial Manyetik Uyarımın temel prensibi, cihazın oluşturduğu manyetik akımın beyin hücrelerini uyarmasıdır. Cihazdan bobine gelen elektrik, manyetik akıma dönüşür. Bobin kafa üzerinde tutulduğunda, bu manyetik alan belirli bölgelerdeki beyin hücrelerini uyarır. Sadece hücrelerin elektriksel uyarılması değil, aynı zamanda serotonin ve dopamin gibi beyin kimyasallarının salınımında meydana gelen değişiklikler de tedavi edici etkiler sağlar.
Manyetik alan kafa derisi ve kafatasından geçerken zayıflar. Bu nedenle TMU, daha çok yüzeye yakın beyin bölgelerini etkiler. Ancak kullanılan bobin türüne göre uyarının derinliği değişir. Sekiz şekilli ve dairesel bobinler, yüzeysel bölgeleri uyarır. Çift konik ve H-bobinler ise daha derin beyin bölgelerine ulaşır. Bobin seçimi, hedeflenen beyin bölgesine, gerekli uyarım derinliğine ve tedavi amacına göre yapılır.
Transkranial Manyetik Uyarım uygulanırken farklı yöntemler var mı?
Transkranial Manyetik Uyarım tedavisinde kullanılan farklı prosedürler kullanılan bobin türü ve uygulama alanı ile sınırlı değildir. Bunların yanı sıra uygulanan manyetik akımla ilgili frekans, frekansın şiddeti de beyin hücreleri üzerindeki etkiyi belirleyen etkenlerden birisidir. Beyin uyarımında kullanılan “frekans”, saniyede verilen uyarı sayısını ifade eder. Eğer uyarılar saniyede 1’den az ise bu “düşük frekans”, saniyede 1’den fazla ise “yüksek frekans” olarak adlandırılır. Araştırmalar, düşük frekanslı uyarıların beynin aşırı aktif bölgelerini sakinleştirdiğini; yüksek frekanslı uyarıların ise tam tersine, beyin hücrelerinin çalışmasını artırarak etkinliği yükselttiğini göstermektedir.
Transkranial Manyetik Uyarım hangi psikiyatrik hastalıklarda onaylıdır?
Transkranial Manyetik Uyarım tedavisi FDA tarafından 2008 yılında antidepresanlara yanıt vermeyen depresyonda, 2018 yılında derin TMU (dTMU) cihazları ile ek tedavi olarak obsesif kompulsif bozuklukta, 2021 yılında ise yine belirli dTMU cihazlarıyla sigara bırakma tedavisinde onay almıştır. Transkranial Manyetik Uyarım, bipolar depresyon için "çığır açan cihaz" statüsü almıştır, ancak bu resmi bir FDA onayı değildir.
Bipolar depresyonda TMU etkili midir?
Yapılan geniş kapsamlı araştırmalar, TMU’nun bipolar depresyonda sahte tedaviye (plasebo) göre belirgin şekilde daha faydalı olduğunu göstermektedir. Tedavi gören her 2 hastadan 1’ine yakını belirgin düzelme yaşarken, yaklaşık her 4 hastadan 1’i depresyon belirtilerinden tamamen kurtulabilmektedir. Bu oranlar tek uçlu depresyon (unipolar depresyon) tedavisinde elde edilen sonuçlara benzerdir.
Bipolar depresyonda TMU nasıl uygulanır?
Bipolar depresyon için FDA tarafından henüz özel bir TMU protokolü onaylanmamıştır. Ancak mevcut araştırmalar ve alınan “çığır açan cihaz” statüsü, tedavide genellikle unipolar depresyonda kullanılan protokollerin örnek alındığını göstermektedir.
Hem sol beyin bölgesine yüksek frekanslı, hem de sağ beyin bölgesine düşük frekanslı uygulamalar bipolar depresyonda etkili bulunmuştur. Standart uygulama haftada 5 gün, günde 1 seans yapılır. Her seans yaklaşık 20-40 dakika sürer. Toplamda 20-30 seans uygulanır ve tedavi genellikle 4-6 hafta sürer. Araştırmalar, bu şekilde uygulanan TMU’nun bipolar depresyonda da etkili sonuçlar verdiğini göstermektedir. Daha kısa sürede tamamlanan “hızlandırılmış” veya kişiye özel uyarlanan protokoller üzerine çalışmalar devam etmektedir.
Depresyon ve mani için etkisi farklı mı?
Bilimsel çalışmalar, TMU’nun bipolar depresyonda etkili olduğunu göstermektedir ancak mani döneminde (aşırı enerjik, uykusuz, taşkınlık hali) etkili olduğuna dair güçlü bir kanıt bulunmamaktadır. Mani atağı sırasında standart bir tedavi yöntemi değildir. Bu dönemde ilaç tedavisi (duygudurum dengeleyiciler, antipsikotikler) birinci seçenektir.
Olası Yan Etkiler Neler?
Transkranial Manyetik Uyarım tedavisi genellikle güvenlidir. Görülen yan etkiler çoğunlukla hafif ve geçicidir:
● Baş ağrısı: En sık görülen yan etkidir, genellikle kısa sürede geçer.
● Uygulama bölgesinde ağrı veya rahatsızlık: Bobinin temas ettiği yerde hafif sızlama veya ağrı olabilir.
● Yorgunluk, uyku hali veya sersemlik: Seans sırasında ya da sonrasında görülebilir.
● Baş dönmesi: Nadiren görülebilir ve kısa sürelidir.
● Kas seğirmesi: Yüz veya kafa bölgesinde küçük kasılmalar olabilir.
Çok nadir görülen yan etkiler arasında nöbet riski (%1’den az), kulak koruyucu kullanılmadığında geçici işitme etkileri, bulantı ve boyun ağrısı sayılabilir.
Yan etkiler açısından güvenli mi?
Transkranial Manyetik Uyarım tedavisi sırasında manik ya da taşkınlık dönemine girme riski çok düşüktür ve sahte tedavi uygulanan gruplarla benzer düzeydedir. Transkranial Manyetik Uyarım, bipolar depresyon tedavisinde güvenli kabul edilmektedir.
Transkranial Manyetik Uyarım tedavisi sırasında ilaçları kullanmaya devam etmek gerekli mi?
Transkranial Manyetik Uyarım, bipolar depresyon tedavisinde genellikle ilaçlara ek bir yöntem olarak uygulanır. Hastalar çoğunlukla duygudurum dengeleyici (örneğin lityum, valproat, lamotrijin) veya antipsikotik ilaçlarını kullanmaya devam ederken TMU tedavisi alırlar. Araştırmalar, TMU’nun tek başına (ilaçsız) uygulanmasından çok, ilaç tedavisine ek olarak verildiğinde daha etkili olduğunu göstermektedir. Tek başına kullanıldığında hem etkinlik konusunda çelişkili sonuçlar vardır hem de manik döneme kayma riski daha yüksek olabilir. Bu nedenle, uluslararası tedavi kılavuzları TMU’nun ilaç tedavisine ek olarak kullanılmasını önermektedir.
Teta Burst Stimülasyon (TBS) tedavisi nedir?
Teta Burst Stimülasyon, beynin belirli bölgelerine kısa ve hızlı manyetik uyarılar verilerek uygulanan bir tedavidir. Klasik TMU’nun özel bir uygulama şeklidir, benzer şekilde etki gösterir. Transkranial Manyetik Uyarım tedavisine göre daha kısa sürede uygulanır (genellikle 3-5 dakika). Beyne çok kısa aralıklarla verilen hızlı manyetik uyarılar sayesinde daha kısa sürede etkili sonuç alınması hedeflenir. İki ana türü vardır:
iTBS (intermittent-aralıklı): Genellikle uyarıcı/aktifleştirici etki yapar.
cTBS (continuous-sürekli): Daha çok baskılayıcı etki gösterir.
Teta Burst Stimülasyon bipolar depresyonda etkili mi?
Bilimsel çalışmalar, TBS’nin bipolar depresyonda depresyon belirtilerini azaltabildiğini göstermektedir. Hastaların bir kısmında belirgin düzelme görülmüştür ancak tamamen iyileşme (remisyon) sağlamadaki etkisi henüz kesinleşmemiştir.
Teta Burst Stimülasyon güvenli bir yöntem mi? Yan etkileri neler?
Teta Burst Stimülasyon genellikle güvenli ve iyi tolere edilen bir tedavidir. En sık görülen yan etkiler: hafif baş ağrısı, uygulama bölgesinde sızlama, yorgunluk. Ciddi yan etkiler çok nadirdir. Manik döneme kayma riski oldukça düşüktür.
Teta Burst Stimülasyon, bipolar depresyonda umut verici bir tedavi seçeneğidir. Ancak halen araştırma aşamasındadır ve genellikle ilaç tedavisine ek olarak kullanılır. Daha fazla bilimsel çalışmaya ihtiyaç vardır.
3-Transkraniyal Doğru Akım Uyarımı (tDAU)
Beyindeki sinirsel aktiviteyi düzenlemek amacı ile kafa derisine elektrodlar aracılığı ile elektrik akımı uygulanmasını içeren bir grup tedaviye transkranial elektriksel uyarım tedavileri adı verilmektedir. Bu grup tedaviler elektriksel uyarımın tipine göre farklılaşmaktadır. Bu grubun içinden en bilinen tedavi yöntemi Transkraniyal Doğru Akım Uyarımıdır (tDAU). Bu bölümde bu grubun temsilcisi olarak tDAU ele alınacaktır.
Transkraniyal Doğru Akım Uyarımı nasıl uygulanır?
Transkraniyal Doğru Akım Uyarımı bir katod (pozitif elektrot) ve bir anot (negatif elektrot) ile düşük yoğunluklu doğrudan elektrik akımı uygulayan bir yöntemdir. Sabit elektrik akımı hastaların kendi evlerinde kullanabilecekleri küçük pilli bir aygıt tarafından üretilmektedir. Kullanım esnasında bu aletin ürettiği akımı beyne iletmek için aletin iki elektrodu kafa derisine yapıştırılır. Tedavi genellikle günde 20-30 dakika olacak şekilde birkaç hafta boyunca sürer.
Transkraniyal Doğru Akım Uyarımının etki mekanizması nedir?
Transkraniyal Doğru Akım Uyarımı tarafından üretilen elektrik sinyallerinin beynin korteks (kabuk) olarak adlandırılan dış gri tabakasındaki sinir hücrelerinin uyarılabilirliğini ayarladığı ve bu düzenlemenin duygudurumu düzenlemede etkili olabileceği düşünülmektedir.
Transkraniyal Doğru Akım Uyarımı bipolar bozuklukta etkili midir?
Bu tedavi yönteminde, hastanın sol alın bölgesine negatif elektrot, sağ beyincik bölgesine ise pozitif elektrot takılır. Yapılan araştırmalarda, bu uygulamanın bipolar bozukluğu olan hastalarda dikkat ve hafızada, uyku kalitesinde iyileşmeler sağladığı bildirilmiştir. Bu olumlu etkiler, tedavi bittikten sonra da bir süre devam edebilir. Transkraniyal Doğru Akım Uyarımının bir avantajı da hastaların zaten almakta oldukları ilaç tedavilerine veya psikoterapiye ek olarak uygulanabilmesidir. Yani diğer tedavilerle birlikte kullanılabilir. Bilimsel yayınlarda, bu yöntemin bipolar bozuklukta depresyon belirtilerini azaltabileceğine işaret eden bulgular yer almaktadır ancak bu çalışmaların sayısı henüz azdır. Mani atağında etkinliği açısından yeterli bilimsel kanıt yoktur ve standart tedavi olarak önerilmez. Depresif dönemde umut verici olsa da mani atağında kullanımı için daha fazla araştırmaya ihtiyaç vardır. Gelecekte yapılacak yeni çalışmalar, bu tedavinin ne kadar süreyle uygulanması gerektiği ve elektrotların en uygun şekilde hangi bölgelere yerleştirileceği gibi konuları netleştirebilir. Böylece hastalar için daha etkili ve güvenli tedavi protokolleri geliştirilebilir.
Transkraniyal Doğru Akım Uyarımının yan etkileri nelerdir?
Bu teknik ile ilgili bildirilen ciddi yan etkiler çok azdır. Elektrotların bağlandığı cilt bölgesinde yanık benzeri cilt lezyonları, mani veya hipomani ortaya çıkabileceği bildirilmiş olan nadir yan etkilerdir.
Manyetik Nöbet Tedavisi (MNT)
Manyetik Nöbet Tedavisi nedir?
Manyetik Nöbet Tedavisi, depresyon tedavisinde kullanılan yeni bir yöntemdir. EKT’ye benzer şekilde anestezi altındayken beyinde kontrollü bir sara nöbeti oluşturur. Ancak EKT’de elektrik akımı kullanılırken, MNT’de kafa üzerine yerleştirilen bobinler aracılığıyla yüksek frekanslı manyetik alan uygulanır ve bu alan beynin daha yüzeysel bölgelerinde elektrik akımı oluşturarak nöbet ortaya çıkarır. Elektrokonvulzif terapiye göre beyinde daha yüzeysel ve kontrollü bir elektriksel etki oluşur.
Manyetik Nöbet Tedavisi hangi hastalıklarda kullanılır?
Manyetik Nöbet Tedavisi özellikle tedaviye dirençli depresyon hastalarında (ilaç ve psikoterapiye yanıt vermeyen) araştırılmaktadır. Unipolar (tek uçlu) ve bipolar depresyonda yapılan çalışmalar umut verici sonuçlar göstermiştir. Son yıllarda yapılan klinik çalışmalar, MNT’nin depresif belirtileri azaltmada etkili olabileceğini ortaya koymaktadır. Ayrıca 2024’te yayınlanan ilk çalışmalardan biri, MNT’nin mani tedavisinde de EKT’ye benzer etki gösterebileceğini ileri sürmüştür, ancak bu alanda kanıtlar henüz sınırlıdır.
Manyetik Nöbet Tedavisi bipolar depresyonda etkili midir?
Yapılan bilimsel çalışmalarda depresyonda MNT ile belirgin düzelme yaşayan hasta oranı %30–70 arasındadır. Bazı çalışmalarda hastaların %10–60’ı tamamen iyileşme göstermiştir. Bipolar depresyonda da benzer şekilde olumlu sonuçlar bildirilmiştir. Mani için yapılan ilk küçük ölçekli araştırmalar umut verici olsa da MNT’nin mani tedavisinde etkinliği net değildir.
Manyetik Nöbet Tedavisinin Elektrokonvulzif terapiye göre avantajları nelerdir?
Elektrokonvulzif terapiye kıyasla hafıza sorunları ve bilişsel yan etkilerin daha az görüldüğü bildirilmiştir. Uygulama sonrası toparlanma süresi EKT’ye göre daha kısa olabilir.
Manyetik Nöbet Tedavisinin yan etkileri var mı?
Manyetik Nöbet Tedavisinde bildirilen yan etkiler genellikle hafif ve geçicidir. Kısa süreli baş ağrısı, yorgunluk, hafif sersemlik olabilir. Ciddi yan etkiler oldukça nadirdir.
Sonuç olarak; MNT bipolar depresyon için umut vadeden, iyi tolere edilen bir yöntemdir. Ancak MNT ile ilgili çalışmaların çoğu küçük ölçekli ve ön araştırma niteliğindedir. Henüz standart bir uygulama protokolü (kaç seans, hangi frekans, hangi bölgeye uygulanacağı gibi) belirlenmiş değildir. Hafıza ve bilişsel yan etkilerinin EKT’ye kıyasla daha az olabileceği düşünülmektedir. Daha geniş kapsamlı çalışmalarla etkinliği ve güvenliği doğrulandığında, gelecekte EKT’ye alternatif bir seçenek haline gelebilir.
Girişimsel Yöntemler
1-Derin Beyin Uyarımı (DBU)
Derin Beyin Uyarımı nedir ve nasıl uygulanır?
Bu tedavi, elektrik enerjisini beyine iletecek elektrotların manyetik rezonans görüntüleme (MRG) kullanılarak cerrahi yöntemlerle beynin içine yerleştirilmesi esasına dayanır. Elektriksel uyarıyı üreten pille çalışan cihaz da göğüs çevresine yerleştirilmektedir. Bu şekilde pilli cihazın ürettiği elektrik enerjisi beyinde elektrodların yerleştirildiği bölgelerde uyarı ortaya çıkarmaktadır.
Derin Beyin Uyarımı nasıl etki gösterir?
Bu yöntem ilk olarak Parkinson hastalığı gibi hareket ile ilgili bozuklukların tedavisi amacıyla geliştirilmiştir. Elektrotların yerleştirilme bölgeleri de bu nedenle beden hareketlerinin koordinasyonunu sağlayan beynin derinlerinde olan bölgelerdir. Bu bölgelerin ayrıca duyguların düzenlenmesinde de işlevleri olduğu bilinmektedir. Derin beyin uyarımının da bu bölgelerdeki elektriksel aktiviteyi düzenleyerek duyguları düzenlediği düşünülmektedir.
Derin Beyin Uyarımı bipolar bozuklukta etkili midir?
Bipolar bozuklukta DBU’nun etkinliği ile ilgili bugüne kadar az sayıda bilimsel çalışma yapılmıştır. Bu nedenle umut verici bir tedavi olsa da kesin olarak etkisinin olduğunu söylemek zordur. Bu alanda yapılacak yeni araştırmalara ihtiyaç vardır. Tedavinin dezavantajı beyine elektrotların yerleştirilmesi için cerrahi işlem gerektirmesidir. Bu nedenle bu tedavi yöntemi geleneksel ilaç tedavisi ve psikoterapiye yanıt vermeyen bipolar bozukluk hastalarında tercih edilebilecek bir yöntem olarak kabul edilmektedir.
Derin Beyin Uyarımı ile hangi yan etkiler gelişebilir?
Cerrahi işlem yapılan bölgede enfeksiyon gelişmesi, kanama, huzursuzluk ve baş ağrısı görülebilir.
2-Vagus Siniri Uyarımı (VSU)
Vagus Siniri Uyarımı nedir ve nasıl uygulanır?
Vagus Siniri Uyarımı, vagus sinirine elektriksel uyarı verilmesi esasına dayanan, ilk olarak 1880 yılında epilepsi (sara) hastalığını tedavi etmek için geliştirilmiş girişimsel bir tedavi yöntemidir. Bu yöntemde hedef bölge genellikle sol boyun bölgesindeki vagus siniridir. Bu yöntemin depresyon tedavisinde kullanılması FDA (Food and Drug Administiration, Amerika Birleşik Devletleri Gıda ve İlaç Dairesi) tarafından 1997’de onaylanmıştır. Ameliyat sırasında elektrotlar vagus sinirinin etrafına sarılır ve göğsün üst kısmına yakın bir yere yerleştirilen bir güç kaynağına bağlanır.
Vagus Siniri Uyarımı nasıl etki gösterir?
Vagus sinirinin uyarılması, beynin farklı bölgelerinin (beyin sapı, alın lobu ve derin yapılar) çalışmasını etkileyebilir. Tam olarak nasıl etki ettiği henüz kesin olarak bilinmemektedir. Ancak, bu bölgelerin işlevlerinin düzenlenmesine ve serotonin ile norepinefrin gibi beyin kimyasallarının dengelenmesi sayesinde duygudurumun düzenlenmesine katkıda bulunduğu düşünülmektedir.
Vagus Siniri Uyarımı bipolar bozuklukta etkili midir?
Bipolar bozukluk hastalarında bu yöntemin özellikle depresif belirtiler olmak üzere atakların kontrolünde etkili olabileceğine işaret eden bilimsel çalışmalar mevcuttur. Fakat bu yöntemden bugünkü durumu ile bazı hastaların fayda gördüğü diğerlerinin ise görmeyebileceği göz önünde tutulmalıdır. Vagus Siniri Uyarımı ancak geleneksel ilaç tedavilerine ve psikoterapiye yanıt vermeyen bipolar bozukluk hastalarında önerilebilecek bir tedavidir.
Vagus Siniri Uyarımı ile hangi yan etkiler görülebilir?
Bu yöntemin kullanımında elektrotların vagus sinirine yerleştirilmesi için cerrahi bir işlemin gerekmesi yöntemin yan etki riskini bir miktar arttırmaktadır. Buna rağmen yapılan klinik çalışmalarda ciddi yan etki bildirimi azdır. Enfeksiyon, ses kısıklığı, boğaz ağrısı, öksürük görülebilir. Genellikle iyi tolere edilen bir tedavidir. Diğer taraftan, vagus sinirinin dış kulaktaki bir dalı vasıtası ile uyarılması amacı ile geliştirilen girişimsel olmayan bir yöntemin de bulunduğu bilinmelidir. Bu yöntemin kullanılması için cerrahi bir işlemin yapılması gerekmemekte, sinir uyarımı kulak derisi üzerine yerleştirilen elektrotlar aracılığı ile yapılabilmektedir.
Okuma Önerileri
Mutz J. Brain stimulation treatment for bipolar disorder. Bipolar Disord. 2023;25(1):9-24. — Bipolar bozuklukta beyin uyarım tedavilerini kapsamlı biçimde ele alan güncel bir derleme makalesi.
Espinoza RT, Kellner CH. Electroconvulsive Therapy. N Engl J Med. 2022;386:667-672. — EKT’nin güncel klinik uygulamalarını anlatan, okunması kolay bir genel bakış makalesi.
Bernabei L ve ark. Neuromodulation Strategies in Lifelong Bipolar Disorder: A Narrative Review. Behav Sci. 2024;14:1176. — Bipolar bozuklukta nöromodülasyon yaklaşımlarının bütüncül bir değerlendirmesi.
Ventura M ve ark. Efficacy, effectiveness and safety of transcranial magnetic stimulation for bipolar depression: A systematic review and meta-analysis. 2025. — TMU’nun bipolar depresyondaki etkinliğini en güncel verilere dayanarak değerlendiren meta-analiz.
