Motivasyonel görüşme nedir? Dört basamağı ve temel teknikleri

William Miller ve Stephen Rollnick'in geliştirdiği bu yöntem, öğüt vermek yerine kişinin kendi değişim nedenlerini ortaya çıkaran bir görüşme biçimidir. Değişmeyi hem isteyip hem istememek çok insani bir durumdur.

Motivasyonel görüşme nedir?

Motivasyonel görüşme, kişinin bir davranışını değiştirme konusundaki kendi isteğini ve kararlılığını güçlendirmeyi amaçlayan, iş birliğine dayalı bir konuşma yöntemidir (Miller ve Rollnick, 2013). Psikolog William R. Miller 1980'lerin başında alkol sorunu olan kişilerle çalışırken geliştirdi (Miller, 1983). Stephen Rollnick ile birlikte yöntemi kitaplaştırdı. Bugün psikoterapiden hekimliğe, hemşirelikten sosyal hizmete kadar pek çok alanda kullanılıyor.

Yöntemin çıkış noktası ikircikli tutumdur. Sigarayı bırakmak isteyen kişi bırakmanın nedenlerini bilir, ama sigaranın ona verdiği rahatlığı da bilir. "Bırakmalıyım ama…" cümlesi iki yönlü bir istektir. Bu ikircikli tutum bir direnç ya da isteksizlik değil, değişimin olağan bir aşamasıdır.

Böyle bir durumda karşımızdakini ikna etmeye çalışırız: "Sigara öldürür, bırakman lazım." Miller ve Rollnick buna düzeltme refleksi der. Sorun şudur: Biz değişimin nedenlerini sıraladıkça kişi içindeki öbür sesi, yani "ama"ları savunmaya başlar. İnsanlar genellikle kendi söyledikleri nedenlere, başkasının söylediklerinden daha çok inanır. Motivasyonel görüşmede bu yüzden değişimin nedenlerini kişinin kendisi söyler.

Motivasyonel görüşmenin ruhu

Miller ve Rollnick, tekniklerden önce bir tutumu tarif eder (Miller ve Rollnick, 2013):

• İş birliği: Görüşmeci uzman ve yönetici değil, kişinin yol arkadaşıdır. Kişi kendi hayatının uzmanıdır.
• Kabul: Kişinin değerine, özerkliğine ve seçme hakkına saygı. Değişip değişmemek onun kararıdır.
• Şefkat: Görüşmecinin amacı kişinin iyiliğidir. Kendi beklentisi değil.
• Ortaya çıkarma (uyandırma): Değişim için gereken nedenler ve güç büyük ölçüde zaten kişinin içindedir. Görüşmeci onları dışarıdan koymaz, ortaya çıkarır.

Motivasyonel görüşmenin dört basamağı

Motivasyonel görüşme birbirini izleyen dört süreç olarak anlatılır. Doğru sıralama şöyledir (Miller ve Rollnick, 2013):

1. İlişki kurma (bağ kurma): Kişiyle güvene dayalı bir çalışma ilişkisi kurulur. Dinlemek, anlamak ve yargılamamak önce gelir.
2. Odaklanma: Konuşmanın hangi davranış ya da hedef üzerinde duracağı birlikte belirlenir. Örneğin "Sağlığım" gibi geniş bir konudan "Sigarayı azaltmak" gibi belirli bir hedefe gelinir.
3. Ortaya çıkarma (uyandırma): Kişinin kendi değişim nedenleri, istekleri ve gücü ortaya çıkarılır. Motivasyonel görüşmenin en kendine özgü basamağı budur.
4. Planlama: Kişi değişime hazır olduğunda neyi, ne zaman, nasıl yapacağı birlikte planlanır.

Bu basamaklar katı bir sıra değildir. Bir planlama sırasında ikircikli tutum geri dönerse ortaya çıkarmaya, ilişki zedelenirse ilişki kurmaya dönülür.

Temel teknikler

Motivasyonel görüşmenin dört temel becerisi vardır:

• Açık uçlu sorular: "Evet" ya da "hayır" ile yanıtlanamayan sorular. "Sigara içmeyi seviyor musun?" yerine "Sigara senin için ne anlama geliyor?"
• Onaylama: Kişinin çabasını, güçlü yanlarını ve iyi niyetini görmek ve söylemek. "Bu konuyu konuşmaya gelmen kolay değildi."
• Yansıtma: Kişinin söylediğini ve altındaki anlamı ona geri vermek. "Bir yandan bırakmak istiyorsun, bir yandan da sigara sana stresle başaçıkmanın tek yolu gibi geliyor." Yöntemin en önemli becerisi budur.
• Özetleme: Konuşulanları toparlamak, özellikle kişinin söylediği değişim nedenlerini bir araya getirip geri vermek.

Bunlara ek olarak:

• Değişim konuşmasını duymak ve güçlendirmek: Kişinin değişimden yana söylediği her cümle ("Çocuklarım için bırakmak istiyorum", "Belki deneyebilirim") değişim konuşmasıdır. Değişime karşı söyledikleri ise ("Sigarasız duramam") sürdürme konuşmasıdır. Görüşmeci değişim konuşmasını farkeder, üzerine sorular sorar ve onu yansıtır.
• 0–10 cetveli: "Bırakmak senin için ne kadar önemli, 0'dan 10'a?" Kişi "4" derse "Neden 4, neden 1 değil?" diye sorulur. Bu soru, kişinin zaten sahip olduğu değişim nedenlerini kendi ağzından söyletir. "Ne olsa 6'ya çıkar?" sorusu da bir sonraki adımı açar.
• Sor, anlat, sor: Bilgi vermek gerektiğinde önce kişinin ne bildiği sorulur, sonra izin alınarak kısa bilgi verilir, ardından bu bilgi hakkında ne düşündüğü sorulur. Böylece bilgi bir ders değil, bir konuşma olur.

Kısa bir örnek

• Görüşmeci: Sigara konusunda şu an nerede olduğunu anlatır mısın?
• Kişi: Bırakmam gerektiğini biliyorum. Ama işteyken tek molam o.
• Görüşmeci: Sigara sana iş temposunda nefes alacak bir an veriyor. Bir yandan da bırakman gerektiğini düşünüyorsun.
• Kişi: Evet. Kızım geçen hafta "Baba, kokuyorsun" dedi. Koymuştu bana.
• Görüşmeci: Kızının söylediği sana dokundu. Bırakmak senin için ne kadar önemli, 0'dan 10'a?
• Kişi: 6 diyeyim.
• Görüşmeci: Neden 6? Neden 2 değil?
• Kişi: Çünkü kızımın önünde içmek istemiyorum. Merdiven çıkarken de nefesim yetmiyor.
• Görüşmeci: Yani iki önemli nedenin var: kızın ve nefesin. Bunlardan yola çıkarak küçük bir adım atmak istesen ne olurdu?

Görüşmeci burada sigaranın zararlarını saymıyor. Kişinin kendi nedenlerini ("kızım", "nefesim") söylemesine alan açıyor ve onları yansıtıyor. Kararı kişiye bırakıyor.

Hangi alanlarda kullanılır?

Motivasyonel görüşme alkol ve madde kullanımı için geliştirildi. Bugün pek çok alanda kullanılıyor:

• alkol bağımlılığı ve madde kullanımı
• sigarayı bırakma
• kumar
• beslenme, kilo ve hareket alışkanlıkları (ilgili: duygusal yeme)
• ilaç ve tedaviye uyum, diyabet gibi süreğen hastalıklarda kendine bakım
• psikoterapiye başlamakta kararsız kalma ya da terapiyi sürdürme

Psikoterapide motivasyonel görüşme çoğu zaman tek başına değil, bilişsel davranışçı terapi gibi başka bir tedaviden önce ya da onunla birlikte kullanılır. Değişime karar vermemiş birine doğrudan değişim teknikleri öğretmek çoğu zaman işe yaramaz. Önce kararın kendisi üzerinde çalışılır.

Ne kadar etkili?

Motivasyonel görüşme en çok araştırılmış danışmanlık yöntemlerinden biridir:

• 72 randomize çalışmayı birleştiren bir meta-analizde, motivasyonel görüşme çalışmaların yaklaşık dörtte üçünde anlamlı bir etki gösterdi. Bedensel ve ruhsal sorunlarda etkisi benzerdi. Geleneksel öğüt vermeye göre daha başarılıydı. 15 dakikalık kısa görüşmelerde bile çalışmaların yüzde 64'ünde etki görüldü. Birden çok görüşme etkiyi artırıyordu (Rubak ve ark., 2005).
• Sağlık hizmetlerinde yapılmış 48 randomize çalışmayı birleştiren bir başka meta-analizde, motivasyonel görüşme karşılaştırılan yöntemlere göre orta düzeyde bir üstünlük gösterdi. Alkol ve sigara kullanımı, kilo, hareketsizlik ve tedaviye yaklaşım gibi alanlarda özellikle umut vericiydi. Yeme bozukluklarında belirgin bir etkisi bulunmadı (Lundahl ve ark., 2013).

Gündelik hayatta: Bir yakınınızı değiştirmek istediğinizde

Motivasyonel görüşme bir terapi yöntemi olarak geliştirildi, ama ilkeleri gündelik ilişkilere de uygulanabilir. Eşinizin, ergen çocuğunuzun ya da annenizin bir alışkanlığını değiştirmesini istediğinizde şunları deneyebilirsiniz:

• Düzeltme refleksinizi farkedin. Nedenleri siz sıraladıkça karşınızdaki "ama"ları savunur.
• Ders vermek yerine sorun. "Bunu yapmalısın" yerine "Senin için bunun önemi ne?"
• İkircikli tutumu iki yönüyle yansıtın. "Hem bunu bırakmak istiyorsun, hem de bırakınca neyle yerini dolduracağını bilmiyorsun."
• Küçük değişim cümlelerini duyun. "Belki azaltabilirim" de bir başlangıçtır.
• Kararı ona bırakın. Bu, onaylamak demek değildir. Kararın gerçekten onun olduğunu kabul etmektir.

Bir yakınınızın alkol ya da madde kullanımı kendisini ya da başkalarını tehlikeye atıyorsa bu yaklaşım tek başına yetmeyebilir. O durumda bir uzmandan destek alın.

Sık sorulan sorular

Motivasyonel görüşmenin dört basamağı nelerdir? İlişki kurma, odaklanma, ortaya çıkarma (uyandırma) ve planlama. Sıralama bu şekildedir.

Motivasyonel görüşmenin ilkeleri nelerdir? Yöntemin eski baskısında dört ilke sayılır: empati göstermek, kişinin hedefleriyle bugünkü davranışı arasındaki çelişkiyi görünür kılmak, dirençle tartışmak yerine onunla birlikte akmak ve kişinin değişebileceğine olan inancını desteklemek (Miller ve Rollnick, 2002). Güncel baskıda bu ilkelerin yerini "ruh" ve dört basamak aldı.

Motivasyonel görüşme bir ikna ya da yönlendirme yöntemi mi? Hayır. Kişiyi kendi değerlerine ve hedeflerine ters bir yöne çekmek için kullanılmaz. Amaç, kişinin kendi istediği değişim için kendi nedenlerini netleştirmesidir. Kişi değişmemeye karar verirse bu da saygıyla karşılanır.

Motivasyonel görüşmeyi kimler uygular? Psikiyatristler, psikologlar, psikolojik danışmanlar, hekimler, hemşireler, diyetisyenler ve sosyal hizmet uzmanları gibi pek çok meslekten kişi bu yöntemin eğitimini alarak uygular.

İlgili kitap önerisi:

• Motivasyonel Görüşme Tekniği: Davranış Değişikliğini Ortaya Çıkarmak İçin Pratik Bir Yaklaşım — Kültegin Ögel, Melike Şimşek: Motivasyonel görüşmenin ilkelerini ve tekniklerini Türkçe, uygulamaya dönük biçimde anlatan bir kitap.

Kaynaklar

1. Lundahl, B., Moleni, T., Burke, B. L., Butters, R., Tollefson, D., Butler, C., & Rollnick, S. (2013). Motivational interviewing in medical care settings: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Patient Education and Counseling, 93(2), 157–168.
2. Miller, W. R. (1983). Motivational interviewing with problem drinkers. Behavioural Psychotherapy, 11(2), 147–172.
3. Miller, W. R., & Rollnick, S. (2002). Motivational interviewing: Preparing people for change (2nd ed.). New York: Guilford Press.
4. Miller, W. R., & Rollnick, S. (2013). Motivational interviewing: Helping people change (3rd ed.). New York: Guilford Press.
5. Rubak, S., Sandbæk, A., Lauritzen, T., & Christensen, B. (2005). Motivational interviewing: A systematic review and meta-analysis. British Journal of General Practice, 55(513), 305–312.