Boş sandalye tekniği nedir? Sandalye çalışması nasıl uygulanır?

Sandalye tekniği, kişinin boş bir sandalyedeki birine ya da kendi bir parçasına doğrudan seslendiği yaşantısal bir terapi yöntemidir.

Boş sandalye tekniği nedir?

Boş sandalye tekniğinde kişi, karşısındaki boş sandalyede hayatındaki önemli birinin (örneğin kaybettiği bir yakının ya da kendisini incitmiş birinin) ya da kendi içindeki bir sesin oturduğunu düşler ve ona doğrudan konuşur. Terapist bu konuşmayı yönlendirir. Gerekirse kişi sandalye değiştirerek karşı tarafın yerinden de yanıt verir.

Bir konuyu anlatmakla o konunun muhatabına seslenmek arasında büyük fark vardır. "Babama hiç kızgın olmadığımı söyleyebilirim" demek ile boş sandalyeye dönüp "Baba, o gün beni dinlemedin" demek aynı duyguyu uyandırmaz. Sandalye çalışması, üzerine konuşulan duyguyu o anda yaşanan bir duyguya dönüştürür. Bu yüzden yaşantısal bir teknik sayılır.

Teknik, Jacob Moreno'nun psikodramasından ve Fritz Perls'ün Gestalt terapisinden doğmuştur (Pugh, 2018). Boş sandalye tekniği en çok Gestalt terapiyle anılır. Bugün duygu odaklı terapide, şema terapide, bilişsel davranışçı terapide ve başka pek çok yaklaşımda kullanılıyor (Pugh, 2017). Scott Kellogg bu yöntemlerin hepsini "dönüşümsel sandalye çalışması" adı altında bir araya getirmiştir (Kellogg, 2015).

Sandalye çalışmasının türleri

• Boş sandalye (bitmemiş işler): Kişi hayatta olmayan, uzakta olan ya da bir şey söyleyemediği biriyle konuşur. Söylenmemiş öfke, özlem, sitem ya da veda bu konuşmada dile gelir. En sık kullanıldığı alanlardan biri yas ve kayıptır.
• İki sandalye (iç çatışma): Çift sandalye tekniği de denir. Kişinin içindeki iki yan iki ayrı sandalyeye oturur. Örneğin "Yine beceremedin" diyen iç eleştirmen bir sandalyede, eleştirilen yan öbür sandalyededir. Kişi iki sandalye arasında gidip gelerek iki sesi de konuşturur. Aynı yöntem kararsızlıkta da kullanılır: "Gitmek isteyen ben" ve "kalmak isteyen ben".
• Sıcak sandalye: Gestalt terapinin grup çalışmalarında, sırası gelen kişinin terapistin karşısındaki sandalyeye oturup kendi konusunu çalıştığı biçimdir. "Sıcak" sözcüğü, o an ilginin o kişinin üzerinde olduğunu anlatır.
• Şema terapide mod çalışması: Her sandalye kişinin bir moduna, yani bir iç hâline verilir: cezalandırıcı eleştirmen, korkmuş ya da kırılgan çocuk, sağlıklı yetişkin. Amaç sağlıklı yetişkin yanını güçlendirmek ve içsel çocuk yanını korumaktır. Ayrıntısı için mod terapisi rehberimize bakabilirsiniz.
• Bilişsel davranışçı sandalye çalışması: Kişi bir sandalyeden otomatik düşüncesini ("Kimse beni sevmez"), öbüründen bu düşünceye dengeli bir yanıtı seslendirir. Kâğıt üzerinde yapılan düşünce kaydı böylece sesli ve canlı bir tartışmaya dönüşür (Pugh, 2018).

Boş sandalye tekniği nasıl uygulanır?

Uygulama terapiste ve yaklaşıma göre değişir. Genel çerçeve şöyledir:

1. Hazırlık: Terapist ve kişi neyin çalışılacağına birlikte karar verir. Terapist tekniği anlatır ve kişinin buna hazır olup olmadığını sorar. Sandalye çalışması garip ya da utandırıcı gelebilir. Bunu söylemek de çalışmanın bir parçasıdır.
2. Sandalyeyi yerleştirme: Boş sandalye kişinin karşısına konur. Kişiden o sandalyede oturan kişiyi ya da yanı gözünde canlandırması istenir: "Nasıl oturuyor? Yüzünde nasıl bir ifade var?"
3. Doğrudan konuşma: Kişi o kişi hakkında değil, ona konuşur. "Annem beni hiç anlamazdı" yerine "Anne, beni hiç anlamadın" der. Terapist en güçlü cümleleri tekrar ettirebilir ya da "Bunu ona bir daha söyleyin" diyebilir.
4. Yer değiştirme: Gerekirse kişi karşı sandalyeye geçer ve o kişinin yerinden yanıt verir. Bu, öbür tarafın bakışını görmeyi ya da iç eleştirmenin sesini tanımayı kolaylaştırır.
5. Duyguya eşlik etme: Terapist duygu yükseldiğinde yavaşlatır, gerekirse çalışmayı durdurur ya da kişiyi destekleyici bir sese yönlendirir.
6. Kapanış: Çalışmanın sonunda kişi kendi sandalyesine döner. Neler hissettiği, neyi farkettiği ve neyin değiştiği konuşulur.

Bir örnek: Babasını yıllar önce kaybetmiş bir kadın, babasının hastalığı sırasında yanında olamadığı için kendini suçluyor. Terapist ondan babasını karşı sandalyede düşlemesini ve ona söyleyemediklerini söylemesini ister. Kadın önce özrünü, sonra o dönemki çaresizliğini anlatır. Terapistin önerisiyle babasının sandalyesine geçtiğinde, babasının ağzından "Sana kızgın değilim, sen o zaman çocuktun" der. Bu cümleyi kendi sesinden duymak, yıllardır taşıdığı suçluluğu yumuşatır.

Ne işe yarar? Araştırmalar ne diyor?

Sandalye çalışması en çok şu durumlarda kullanılır:

• yas ve kayıpta söylenmemiş sözler
• kendisini incitmiş biriyle ilgili bitmemiş duygular
• yoğun iç eleştiri ve utanç
• karar verememe, ikirciklilik
• olumsuz inançları değiştirmek
• öfkeyi güvenli bir yerde ifade etmek

Araştırma bulguları:

• Bitmemiş işler: Önemli biriyle ilgili çözülmemiş duyguları olan 34 kişiyle yapılan randomize bir çalışmada, boş sandalye tekniğini kullanan terapi, aynı konuda bilgi veren bir gruba göre bütün ölçümlerde daha fazla iyileşme sağladı. Kazanımlar bir yıl sonraki izlemde de sürüyordu (Paivio ve Greenberg, 1995).
• İç eleştiri: Kendini yoğun biçimde eleştiren dokuz kişiyle yapılan bir ön çalışmada, iki sandalye çalışmasından sonra öz eleştiri azaldı, öz şefkat arttı. Depresyon ve kaygı belirtileri de geriledi ve kazanımlar altı ay sonra da sürüyordu (Shahar ve ark., 2012).
• Genel tablo: Bilişsel ve davranışçı terapilerdeki sandalye çalışmasını inceleyen bir derlemeye göre ön bulgular olumlu. Ama bu terapilerdeki etkinliği hakkındaki kanıt henüz sınırlı (Pugh, 2017).

Dikkat edilmesi gerekenler

Sandalye çalışması güçlü duygular uyandırabilir. Bu yüzden:

• Deneyimli bir terapistle, güvenli bir terapi ilişkisi içinde yapılmalıdır.
• Ağır travmalarda, özellikle istismar ya da şiddet uygulamış biriyle "karşılaşma" çalışmalarında, kişi hazır olmadan ve önce güvenlik ve duygu düzenleme becerileri çalışılmadan kullanılmamalıdır.
• Kendini kaybolmuş, gerçeklikten kopmuş gibi hissetme eğilimi olan kişilerde terapist çalışmayı kısa tutar ve sık sık "şimdi ve burada"ya döner.
• Kişi istemiyorsa zorlanmaz. Sandalye çalışması bir araçtır, terapinin kendisi değildir.

Evde denenebilecek hafif bir biçimi

Kararsız kaldığınız bir konu için iki sandalye deneyebilirsiniz. Bir sandalyeye "evet" diyen yanınızı, öbürüne "hayır" diyen yanınızı oturtun. Her sandalyede birkaç dakika o yanın sesinden konuşun: "Ben bunu istiyorum, çünkü…" Sonra üçüncü bir yere geçip iki sesi dışarıdan dinleyin. Her yanın neyi korumaya çalıştığını farketmek, kararı kolaylaştırabilir.

Yas, travma ya da sizi incitmiş biriyle ilgili konularda sandalye çalışmasını tek başınıza değil, bir terapistle yapmanız daha güvenlidir. Söylenmemiş sözler için kendi başınıza yapabileceğiniz daha yumuşak bir yol, gönderilmeyecek bir mektup yazmaktır.

Sık sorulan sorular

Boş sandalye tekniği hangi kurama aittir? Boş sandalye tekniği en çok Fritz Perls'ün Gestalt terapisiyle anılır. Kökleri Moreno'nun psikodramasına dayanır. Bugün duygu odaklı terapi, şema terapi ve bilişsel davranışçı terapi gibi pek çok yaklaşımda kullanılır.

Sıcak sandalye ile boş sandalye arasındaki fark nedir? Boş sandalyede kişi karşısındaki boş sandalyeye seslenir. Sıcak sandalye ise Gestalt grup çalışmalarında, sırası gelen kişinin terapistin karşısına oturup kendi konusunu çalıştığı yerdir.

Çift sandalye tekniği nedir? İki sandalye tekniğinin diğer adıdır. Kişinin iç çatışmadaki iki yanı, örneğin eleştiren ve eleştirilen yan ya da iki seçenek, iki ayrı sandalyede konuşturulur.

Sandalye çalışması garip gelirse ne olur? Çoğu kişiye ilk başta garip gelir. Terapist bunu bilir ve çalışmayı küçük bir adımla başlatır. Birkaç cümleden sonra çoğu kişi sandalyeyi unutup konuşmanın içine girer.

İlgili kitap önerileri:

• Dönüşümsel Sandalye Çalışması — Scott Kellogg: Sandalye tekniklerini psikodrama, Gestalt ve şema terapi geleneklerinden derleyen, terapistler için kapsamlı bir uygulama kitabı.
• Mod Terapisi — Gitta Jacob, Hannie van Genderen, Laura Seebauer: Şema terapinin mod modelini temel alan bir kendine yardım kitabı. Sandalye çalışmasında konuşturulan iç sesleri (modları) tanımak için.

Kaynaklar

1. Kellogg, S. (2015). Transformational chairwork: Using psychotherapeutic dialogues in clinical practice. Lanham, MD: Rowman & Littlefield.
2. Paivio, S. C., & Greenberg, L. S. (1995). Resolving "unfinished business": Efficacy of experiential therapy using empty-chair dialogue. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 63(3), 419–425.
3. Pugh, M. (2017). Chairwork in cognitive behavioural therapy: A narrative review. Cognitive Therapy and Research, 41(1), 16–30.
4. Pugh, M. (2018). Cognitive behavioural chairwork. International Journal of Cognitive Therapy, 11(1), 100–116.
5. Shahar, B., Carlin, E. R., Engle, D. E., Hegde, J., Szepsenwol, O., & Arkowitz, H. (2012). A pilot investigation of emotion-focused two-chair dialogue intervention for self-criticism. Clinical Psychology & Psychotherapy, 19(6), 496–507.