EMDR terapisi nedir? Nasıl yapılır, hangi sorunlarda işe yarar?

Bazı anılar geçmişte kalmaz. Yıllar önce yaşanmış bir kaza, bir kayıp ya da bir saldırı, bugün bir koku, bir ses ya da bir görüntüyle yeniden ve aynı yoğunlukla canlanabilir. EMDR, bu tür sarsıcı anıların zihinde işlenmesine yardım etmek için geliştirilmiş, araştırmalarla desteklenen bir psikoterapi yöntemidir.

EMDR ne demek?

EMDR, İngilizce Eye Movement Desensitization and Reprocessing sözcüklerinin baş harflerinden oluşur. Türkçesi "Göz Hareketleriyle Duyarsızlaştırma ve Yeniden İşleme"dir. Yöntemi Amerikalı psikolog Francine Shapiro geliştirdi. Shapiro 1987'de rahatsız edici düşünceler üzerine düşünürken gözlerini hızla iki yana hareket ettirmenin bu düşüncelerin yoğunluğunu azalttığını farketti. İlk kontrollü çalışmasını 1989'da yayımladı. Bugün EMDR, travma sonrası stres bozukluğunun (TSSB) tedavisinde en çok araştırılmış yöntemlerden biridir.

EMDR nasıl çalışır?

Shapiro'nun "uyumsal bilgi işleme" modeline göre zihin, yaşadıklarımızı normalde işler, anlamlandırır ve belleğe yerleştirir. Çok sarsıcı bir olayda bu işleme yarım kalabilir. Anı, yaşandığı andaki duygular, beden duyumları ve "ben çaresizim", "ben güvende değilim" gibi inançlarla birlikte donmuş biçimde saklanır. Bu yüzden yıllar sonra bile tetiklendiğinde sanki şimdi oluyormuş gibi yaşanır.

EMDR'de kişi bu anıyı zihninde tutarken terapist iki yönlü (bilateral) bir uyarım verir. Bu uyarım çoğu zaman terapistin elini sağa sola hareket ettirmesi ve kişinin gözleriyle izlemesi biçimindedir. Dizlere ya da ellere sırayla dokunmak, iki kulağa sırayla verilen sesler ya da ışık çubukları da kullanılabilir.

Bu uyarımın nasıl etki ettiği hâlâ araştırılıyor. Bir açıklamaya göre kişi bir yandan anıyı tutarken bir yandan da göz hareketlerine dikkat ettiği için çalışan belleği yüklenir; anı daha az canlı ve daha az yoğun hâle gelir. Göz hareketlerinin tedaviye ayrı bir katkısı olduğunu gösteren bir meta-analiz de var (Lee ve Cuijpers, 2013). Ancak bu konudaki tartışma sürüyor.

EMDR'nin 8 aşaması

EMDR rastgele göz hareketlerinden oluşmaz; belirli bir protokolle ilerler:

1. Öykü alma ve tedavi planı: Terapist kişinin yaşamöyküsünü, şikâyetlerini ve çalışılacak anıları değerlendirir.
2. Hazırlık: Yöntem anlatılır. Kişiye zorlandığında kendini sakinleştirebileceği beceriler öğretilir; örneğin "güvenli yer" imgesi.
3. Değerlendirme: Çalışılacak anı, o anıya bağlı olumsuz inanç ("ben değersizim"), yerine konmak istenen olumlu inanç ("ben değerliyim"), duygular ve bedendeki duyumlar belirlenir. Rahatsızlığın şiddeti 0–10 arasında puanlanır.
4. Duyarsızlaştırma: Kişi anıyı zihninde tutarken kısa bilateral uyarım dizileri uygulanır. Her diziden sonra aklına ne geldiği sorulur ve süreç bu çağrışımlarla ilerler.
5. Yerleştirme: Anının rahatsız ediciliği azalınca olumlu inanç güçlendirilir.
6. Beden taraması: Anıyı düşünürken bedende kalan gerginlik olup olmadığına bakılır.
7. Kapanış: Seans, kişi sakin ve dengeli hissedecek biçimde bitirilir.
8. Yeniden değerlendirme: Bir sonraki seansın başında önceki çalışmanın etkisi gözden geçirilir.

Bir EMDR seansı nasıl geçer?

Seanslar genellikle 60–90 dakika sürer. İlk görüşmeler çoğu zaman doğrudan anıyla çalışmaya değil, değerlendirmeye ve hazırlığa ayrılır. Tek bir sarsıcı olay yaşamış biri birkaç seansta belirgin bir rahatlama görebilir. Çocukluktan beri süren ya da tekrarlayan travmalarda tedavi daha uzun sürer.

Kişi seans boyunca uyanık ve kontrol sahibidir; isterse istediği an durabilir. EMDR hipnoz değildir.

EMDR hangi sorunlarda işe yarar?

En güçlü kanıt travma sonrası stres bozukluğu için var. Dünya Sağlık Örgütü 2013'te yetişkinlerde, çocuklarda ve ergenlerde TSSB tedavisi için travma odaklı bilişsel davranışçı terapi ile birlikte EMDR'yi önerdi. İngiltere'nin klinik rehberi NICE de EMDR'yi TSSB'de önerilen tedaviler arasında sayıyor. TSSB'yi ayrıntılı anlattığımız Travma sonrası stres bozukluğu nedir? yazımıza da bakabilirsiniz.

EMDR ayrıca şu durumlarda çalışılıyor:

• trafik kazası, deprem gibi tek seferlik sarsıcı olaylar
• yas
• fobiler
• panik bozukluğu
• kaygı ve depresyonun travmayla bağlantılı olduğu durumlar

Bu alanlarda da olumlu sonuçlar bildiriliyor. Ama kanıt TSSB'deki kadar güçlü değil.

Travmanın ne olduğunu ve zihinde nasıl iz bıraktığını Travma nedir? yazımızda anlattık.

EMDR anıları silmez

"EMDR ile hafıza silme" sık aranan bir ifade. Ama EMDR anıları silmez, unutturmaz. Tedavi sonunda kişi olanı hatırlamaya devam eder. Değişen, anının yükü olur. Anı artık o günkü korku ve çaresizlikle değil, geçmişte kalmış bir olay olarak hatırlanır. "Ben çaresizim" inancının yerini "O gün çaresizdim ama bugün güvendeyim" duygusu alır.

EMDR'yi kimler uygulayabilir?

EMDR, bu alanda eğitim almış psikiyatristler ve klinik psikologlar gibi ruh sağlığı uzmanlarınca uygulanmalıdır. Terapistinize EMDR eğitimini nereden aldığını ve hangi sorunlarla çalıştığını sormaktan çekinmeyin.

İnternette "kendi kendine EMDR" uygulamaları ve videoları dolaşıyor. Sarsıcı bir anıyı hazırlık ve destek olmadan açmak, kişiyi baş edemeyeceği kadar yoğun duygularla yalnız bırakabilir; bu nedenle önerilmez. Terapistler için tasarlanmış ışık çubukları, titreşimli ve sesli EMDR cihazlarını terapi araçları sayfamızda bulabilirsiniz. Bu cihazlar uzman gözetiminde kullanılmak içindir.

Yan etkiler ve dikkat edilecekler

EMDR genellikle güvenli bir yöntemdir. Ancak seans sırasında ve sonrasında geçici olarak şunlar görülebilir:

• duygu yoğunlaşması
• canlı rüyalar
• yeni anıların aklına gelmesi
• yorgunluk

Bunlar çoğu zaman sürecin bir parçasıdır ve bir sonraki seansta konuşulur.

Bazı durumlarda doğrudan anıyla çalışmadan önce bir süre dengelenmeye ağırlık verilir:

• ağır disosiyasyon
• kontrol altında olmayan bir psikiyatrik hastalık
• yoğun intihar düşünceleri
• madde kullanımı
• süren bir kriz

Hamilelik ya da bazı nörolojik ve göz hastalıklarında da terapistinizle önceden konuşmanız gerekir.

Kendinize zarar verme düşünceleri yaşıyorsanız beklemeden bir uzmana başvurun. Acil bir durumda 112'yi arayın.

İlgili kitap önerileri:

• EMDR Terapisi ile Beyinde Değişim — Dr. Alişan Burak Yaşar
• EMDR Terapisi Uygulama Kılavuzu — Prof. Dr. Önder Kavakçı, Doç. Dr. Alişan Burak Yaşar, Doç. Dr. Dursun Hakan Delibaş
• Bütün başlıklar: EMDR ve travma kitapları

Kaynaklar

1. Shapiro, F. (1989). Efficacy of the eye movement desensitization procedure in the treatment of traumatic memories. Journal of Traumatic Stress, 2(2), 199–223.
2. Shapiro, F. (2018). Eye movement desensitization and reprocessing (EMDR) therapy: Basic principles, protocols, and procedures (3rd ed.). New York: Guilford Press.
3. World Health Organization. (2013). Guidelines for the management of conditions specifically related to stress. Geneva: WHO.
4. National Institute for Health and Care Excellence. (2018). Post-traumatic stress disorder (NICE guideline NG116). London: NICE.
5. Lee, C. W., & Cuijpers, P. (2013). A meta-analysis of the contribution of eye movements in processing emotional memories. Journal of Behavior Therapy and Experimental Psychiatry, 44(2), 231–239.