Fobi nedir? Fobi çeşitleri, belirtileri ve tedavisi

Fobi, belirli bir nesne ya da durum karşısında duyulan, gerçek tehlikeyle orantısız, yoğun ve süreğen korkudur. Fobisi olan kişi korkusunun abartılı olduğunu çoğu zaman bilir, ama korkuyu denetleyemez ve korkulan şeyden kaçınmaya başlar. Fobiler en yaygın kaygı bozuklukları arasındadır ve en iyi tedavi edilen ruhsal sorunlardan biridir: Kademeli yüzleşmeye dayalı tedavilerle çoğu insan kısa sürede belirgin biçimde iyileşir.

Fobi ne demek?

Sözcük Yunancada korku anlamına gelen "phobos"tan gelir. Korku, gerçek bir tehlike karşısında bizi koruyan doğal bir tepkidir. Fobiyi korkudan ayıran şey orantısızlık ve kaçınmadır: Kişi zararsız ya da düşük riskli bir durumdan, örneğin bir asansörden ya da küçük bir örümcekten, hayatını kısıtlayacak ölçüde korkar.

Korkunun genel yapısını ve kaygıdan farkını kaygı (anksiyete) nedir? rehberimizde ayrıntılı anlattık.

Fobi belirtileri

Korkulan nesne ya da durumla karşılaşınca, hatta yalnızca onu düşününce şunlar ortaya çıkabilir:

• Yoğun korku ya da panik, kaçma isteği
• Çarpıntı, terleme, titreme, nefes darlığı
• Baş dönmesi, bulantı
• "Bayılacağım", "Kontrolümü kaybedeceğim" gibi düşünceler
• Korkulan durumdan kaçınma ya da ona ancak büyük sıkıntıyla katlanma
• Karşılaşmadan günler önce başlayan beklenti kaygısı

Tanı için korkunun en az altı ay sürmesi ve günlük hayatı belirgin biçimde zorlaştırması gerekir (APA, 2013). Kan ve iğne fobisinde ise farklı bir tepki görülebilir: Kalp hızı önce artar, sonra ani düşer ve kişi bayılabilir.

Fobi çeşitleri

Tanı sistemi DSM-5 fobileri üç ana grupta ele alır.

1. Özgül fobi: Belirli bir nesne ya da durumdan duyulan korku. Beş türü vardır:

• Hayvanlar: Örümcek, böcek, köpek, kedi, yılan, kuş.
• Doğal çevre: Yükseklik, fırtına, su, karanlık.
• Kan, iğne ve yaralanma: İğne yaptırmak, kan görmek, tıbbi işlemler.
• Durumlar: Uçak, asansör, tünel, köprü, kapalı alan, araç kullanmak. Uçak korkusu için uçak korkusunun bilişsel tarifi yazımıza bakabilirsiniz.
• Diğer: Boğulma, kusma, yüksek ses, kostümlü karakterler gibi korkular.

2. Sosyal fobi (sosyal kaygı bozukluğu): Başkalarının önünde değerlendirilme, utanç duyma ya da küçük düşme korkusu. Ayrıntısı sosyal fobi yazımızda.

3. Agorafobi: Kaçmanın zor olacağı ya da yardım bulunamayacağı düşünülen yerlerde bulunma korkusu. Ayrıntısı agorafobi nedir? yazımızda.

Sık duyulan fobi adları

Fobilere çoğu zaman Yunanca ya da Latince kökenli adlar verilir. En sık duyulanlar:

• Akrofobi: Yükseklik korkusu
• Klostrofobi: Kapalı alan korkusu
• Araknofobi: Örümcek korkusu
• Aerofobi: Uçak korkusu
• Hemofobi ve tripanofobi: Kan ve iğne korkusu
• Kinofobi: Köpek korkusu
• Emetofobi: Kusma korkusu
• Niktofobi: Karanlık korkusu

Bu adlar korkuyu tanımlamaya yardım eder, ama tanı ve tedavi için önemli olan adın kendisi değil, korkunun hayatı ne kadar etkilediğidir.

Fobi ne kadar yaygın?

Dünya Sağlık Örgütü'nün 22 ülkede yaptığı araştırmalarda özgül fobinin yaşam boyu görülme oranı yüzde 7,4 bulundu. Kadınlarda erkeklerin yaklaşık iki katı sıklıkta görülüyor ve çoğunlukla çocuklukta başlıyor; ortanca başlama yaşı 8 (Wardenaar ve ark., 2017). Fobisi olanların ancak küçük bir kısmı tedavi arıyor.

Fobi neden olur?

Fobiler birkaç yoldan gelişebilir:

• Doğrudan kötü bir deneyim: Köpek ısırması sonrası köpek, asansörde kalma sonrası asansör korkusu.
• Başkalarını gözlemlemek: Annesi köpekten korkan bir çocuğun aynı korkuyu öğrenmesi.
• Bilgi ve anlatılar: Haberler ya da başkalarının anlattıkları.
• Yatkınlık: Kaygıya yatkın bir mizaç ve ailede kaygı bozukluğu öyküsü.

Fobiyi sürdüren asıl etken kaçınmadır. Korkulan durumdan kaçmak o an rahatlatır, ama kişinin korkusunun gerçekleşmediğini görme fırsatını ortadan kaldırır. Böylece korku büyür ve kaçınılan durumlar çoğalır. Korkuların nasıl öğrenildiğini ve onlarla yüzleşme alıştırmalarını Dr. Özlem Mestçioğlu'nun korkular yazısında bulabilirsiniz.

Fobi tedavisi

Fobilerin tedavisi çok başarılıdır.

• Maruz bırakma (kademeli yüzleşme): En etkili tedavidir. Kişi terapistle birlikte korktuğu durumların bir listesini yapar ve en kolayından başlayarak, kaçmadan, adım adım bu durumlarla yüzleşir. Örümcek korkusunda önce bir resme bakmak, sonra kavanozdaki bir örümceği uzaktan görmek, sonra yaklaşmak gibi. Araştırmalar maruz bırakmaya dayalı tedavilerin diğer yaklaşımlardan daha etkili olduğunu gösteriyor (Wolitzky-Taylor ve ark., 2008).
• Tek seanslık tedavi: Bazı özgül fobilerde, ortalama iki saat süren tek bir yoğun maruz bırakma seansı kalıcı iyileşme sağlayabiliyor (Öst, 1989).
• Bilişsel davranışçı terapi: Korkuyla ilgili felaket düşüncelerini inceler ve maruz bırakmayı destekler. Ayrıntısı bilişsel davranışçı terapi (BDT) nedir? yazımızda.
• Sanal gerçeklik: Uçak ya da yükseklik korkusu gibi gerçek hayatta yüzleşmesi zor durumlarda kullanılabilir.
• İlaç tedavisi: Özgül fobide ilaçların yeri sınırlıdır. Sosyal fobi ve agorafobide ise bazı antidepresanlar tedavinin parçası olabilir; mutlaka hekim önerisiyle.

Kendinize yardım

• Korku basamakları yapın: Korktuğunuz durumla ilgili, en kolaydan en zora on adım yazın ve korkunuz 10 üzerinden 3–4 olan adımdan başlayın.
• Kaçmadan kalın: Kaygı yükselir ve bir süre sonra kendiliğinden düşer. Bunu yaşamak, öğrenmenin kendisidir.
• Tekrarlayın: Aynı adımı kaygınız belirgin biçimde azalana kadar tekrar edin, sonra bir sonrakine geçin.
• Güvenlik davranışlarını azaltın: Gözleri kapatmak, birine tutunmak ya da hemen çıkışa yakın durmak korkuyu canlı tutar.
• Nefesi destek olarak kullanın: Yavaş nefes kaygıyı yumuşatır; ama amaç kaçmak değil, durumda kalabilmektir. Ayrıntısı mindfulness nedir? yazımızda.

Çocuklarda fobi

Karanlık, hayvan ya da yabancı korkusu gibi korkular çocuklukta doğaldır ve çoğu kendiliğinden geçer. Korku yaşa göre beklenenden yoğunsa, aylarca sürüyorsa ve çocuğun okula, uykuya ya da arkadaşlıklarına engel oluyorsa bir çocuk ve ergen ruh sağlığı uzmanıyla görüşmek iyi olur. Çocuğu korkusuyla zorla yüzleştirmek yerine küçük ve güvenli adımlarla cesaretlendirmek daha etkilidir. Okulla ilgili korkular için okul korkusu yazımıza bakabilirsiniz.

Ne zaman yardım almalı?

Korkunuz yüzünden işinize, okulunuza ya da ilişkilerinize engel olan kaçınmalar varsa, tıbbi bir işlemi ya da yolculuğu fobiniz yüzünden erteliyorsanız ya da korku panik ataklarla birlikte geliyorsa bir psikiyatri uzmanı ya da klinik psikologla görüşün. Fobiler tedaviye çok iyi yanıt verir; yardım almak için geç değildir. Panik ataklar için panik atak nedir? yazımıza bakabilirsiniz.

İlgili kitap önerileri:

• Utangaçlık ve Sosyal Kaygı Çalışma Kitabı — Martin M. Antony, Richard P. Swinson
• Panik Atakta — David D. Burns

Kaynaklar

1. American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.). Arlington, VA: American Psychiatric Publishing.
2. Öst, L.-G. (1989). One-session treatment for specific phobias. Behaviour Research and Therapy, 27(1), 1–7.
3. Wardenaar, K. J., Lim, C. C. W., Al-Hamzawi, A. O., Alonso, J., Andrade, L. H., Benjet, C., et al. (2017). The cross-national epidemiology of specific phobia in the World Mental Health Surveys. Psychological Medicine, 47(10), 1744–1760.
4. Wolitzky-Taylor, K. B., Horowitz, J. D., Powers, M. B., & Telch, M. J. (2008). Psychological approaches in the treatment of specific phobias: A meta-analysis. Clinical Psychology Review, 28(6), 1021–1037.