Anksiyete bozukluklarıGüncellendi:

Hipokondri (hastalık hastalığı) nedir? Sağlık kaygısının belirtileri ve tedavisi

Yazan: Psikonet Editörü

Hipokondri (hastalık hastalığı) nedir? Sağlık kaygısının belirtileri ve tedavisi

Hipokondri, ciddi bir hastalığı olduğu ya da yakalanacağı korkusunun tıbbi güvenceye rağmen geçmediği ve hayatı zorlaştırdığı bir kaygı durumudur. Halk arasında "hastalık hastalığı" denir. Bugün daha çok "sağlık kaygısı" adıyla anılır. Hipokondri tedavi edilebilir bir durumdur; bilişsel davranışçı terapi bu alanda etkisi en iyi gösterilmiş yöntemdir.

Hipokondri ne demek?

Hipokondriyazis, Hipokrat çağından beri kullanılan bir terimdir. Hipokrat, hipokondrium denen kaburgaların altındaki bölgede sık görülen ağrılar nedeniyle bu terimi kullanmıştı. Bedende bir bozukluk olmadığı hâlde sürekli hastalık kaygıları ve çeşitli bedensel yakınmalarla belirli bir durumdur. Eski sınıflamada somatoform bozukluklar grubunun belki de en eskiden beri bilinen ve en dikkat çekici hastalığıydı.

Hipokondride temel sorun bunaltıdır. Ancak bu bunaltı bedene aktarılmış ve bedensel hastalık uğraşlarına dönüşmüştür. Hipokondriyak belirtiler ruhsal çökkünlükte, şizofrenide, paranoid durumlarda ve başka kaygı bozukluklarında da sık görülebilir. Ancak bunlar hipokondriyazis olarak adlandırılmaz.

DSM-IV'e göre hipokondriyazisi olan hastalar, ciddi bir hastalıkları olduğuna yönelik inanç ve korkulara sahiptir. Bu hastalar, aksi yönde tıbbi güvence verilmiş olmasına rağmen, zararsız bedensel belirtileri ciddi bir hastalığın işareti olarak görürler.

Güncel psikiyatrik sınıflamada (DSM-5) "hipokondriyazis" tanısı kullanılmıyor. Yerine iki tanı geldi:

  • Hastalık kaygısı bozukluğu: Bedensel belirti az ya da hiç yoktur; kişiyi asıl zorlayan, ciddi bir hastalığı olduğu korkusudur.
  • Bedensel belirti bozukluğu: Gerçek ve sıkıntı veren bedensel belirtiler vardır; ama bunlarla ilgili düşünceler, kaygı ve davranışlar orantısız biçimde fazladır.

Belirtileri

Hipokondride sık görülen düşünce ve davranışlar şunlardır:

  • Küçük bedensel değişiklikleri ciddi bir hastalığın işareti olarak yorumlama: Baş ağrısını beyin tümörü, kalp çarpıntısını kalp krizi sanmak.
  • Bedeni sürekli kontrol etme: Nabız ölçmek, ben ve şişlik aramak, aynada kendine bakmak.
  • İnternette uzun süre belirti araştırma.
  • Yakınlardan ve hekimlerden sık sık güvence isteme.
  • Test sonuçları temiz çıksa da rahatlamanın kısa sürmesi.
  • Bazı kişilerde tam tersine, kötü bir haber alma korkusuyla doktordan ve tetkikten kaçınma.
  • Hastalık haberlerine, sağlıkla ilgili programlara aşırı ilgi ya da onlardan tamamen kaçınma.

Bu kişiler çoğu zaman psikiyatri dışı hekimlere gider, hekimden hekime dolaşırlar. Hipokondriazisi olan bireylerin olmayanlara göre daha fazla doktora gitmesi, daha fazla tetkik yaptırması ve daha fazla operasyon geçirmesi (Taylor ve Asmundson, 2004), kişinin kendisi için olduğu kadar toplum için de oldukça maliyetli bir durumdur.

Sağlık kaygısı bir yelpazedir

Son zamanlarda araştırmacılar sağlık kaygısını bir yelpaze üzerinde değerlendiriyorlar. Hafif düzeyde sağlık kaygısı işlevseldir ve yaşamın devamı için gereklidir. Ancak şiddetli sağlık kaygısı, zararsız bedensel duyumların kaygıyı tetiklemesi ve bu kaygının, aksi yönde tıbbi güvence verilmesine karşın, işlevsel olmayan bir boyuta ulaşmasıyla ortaya çıkar (Taylor ve Asmundson, 2004). Sonuç olarak bu uyumsuz kontrol ve güvence arayışı, sağlık hizmetlerinin verimsiz kullanılmasına ve tıbbi müdahalelere maruz kalma sonucu kişide ikincil rahatsızlıkların ortaya çıkmasına yol açabilir.

Ne kadar yaygın?

Sıklık ve yaygınlık tam olarak bilinmemektedir. Hipokondriyazis şiddetli bir sağlık kaygısıyla belirli ve tıbbi ortamlarda oldukça sık rastlanan bir bozukluktur (Hedman ve ark., 2010). Yaygınlığı %4,2 ile %8,5 arasında değişen bu bozukluk; bedensel ve ruhsal işlevlerde, iş verimliliğinde ve sosyal işlevsellikte belirgin bozulmaya, aşırı sağlık hizmeti başvurusuna ve tıbbi kaynakların gereksiz yere kullanılmasına yol açar (Greeven ve ark., 2007). Genç yaşta başlamakla birlikte 40–60 yaşları arasında daha sık görülür. Kadında ve erkekte aynı oranda görülür.

Neden olur?

Öteki kaygı türleri gibi sağlık kaygısı da çok yönlü bir durumdur. İçinde şunlar bulunur:

  • sıkıntı veren duygular (korku ve dehşet gibi)
  • bedensel uyarılma ve ona eşlik eden duyumlar (kalp çarpıntısı gibi)
  • düşünceler ve tehlike imgeleri
  • kaçınma ya da öteki savunmacı davranışlar

Bu yüzden bilişsel davranışçı bir açıklamaya elverişlidir (Taylor ve Asmundson, 2004). Bu açıklamaya göre kişiyi tehdit eden bir yaşam olayı, hasta olduğundan şüphelenmesine yol açar. Bu şüphe, kişinin dikkatini şüphesini doğrulayan bedensel duyumlara ve bilgilere çevirmesine neden olur. Kişi şüphesini doğrulamayan kanıtları ise görmezden gelir (Barsky ve Ahern, 2004).

Sağlık hakkında işlevsel olmayan düşüncelerin çocuklukta, kişinin kendisi ya da bir yakını bir hastalık yaşadığında ve/veya tıbbi yetersizliklere maruz kaldığında ortaya çıktığı düşünülüyor. Sonraki tetikleyici olaylarda bu düşünceler etkinleşir ve olumsuz otomatik düşüncelere yol açar (Warwick, 2004). Deale'in (2007) belirttiği gibi, bedensel belirtilere hem kendi yaşantımızda hem çevremizde çok sık rastlandığından, herhangi bir tetikleyici bu kişilerde işlevsel olmayan sağlık kaygısını yeniden başlatabilir.

Güvence döngüsü

Hedman ve arkadaşlarının işaret ettiği gibi bu tabloda iki olumsuzluk dikkat çeker. Birincisi, sağlık güvencesiyle hipokondriyak kişinin kaygısının azalması uzun vadede bozukluğun sürmesine katkıda bulunur. İkincisi, bu durum sağlık alanında kaynakların sınırlanmasına ve ihtiyacı olan öteki hasta gruplarına verilen hizmetin kısıtlanmasına yol açar (Hedman ve ark., 2010). Döngü şöyle işler:

  1. Kişi bir bedensel duyumu farkeder ve kaygılanır.
  2. Bir test yaptırır, internette araştırır ya da birine sorar.
  3. Rahatlar, ama bu rahatlama kısa sürer.
  4. Yeni bir duyum ya da "ya test yanlışsa?" düşüncesi kaygıyı yeniden başlatır.

Her güvence arayışı kısa vadede iyi gelir, ama beyne "bu tehlikeliydi, kontrol etmen iyi oldu" mesajını verir ve döngüyü güçlendirir. Bu yapı, OKB ve panik atak gibi öteki kaygı bozukluklarına da çok benzer.

İnternette belirti aramak

İnternette belirti aramak, sağlık kaygısını çoğu zaman artırır. Arama sonuçları en ağır ve en seyrek olasılıkları öne çıkarır. Bir aramanın ardından gelen kaygı da yeni aramalara yol açar. Bu durum için "siberkondri" sözcüğü de kullanılıyor.

Tedavi

Hipokondriyazisin tedavisinde, kaygı bozukluklarında kullanılan bilişsel davranışçı teknikler kullanılır. Bu teknikler şu basamakları içerir (Furer ve Walker, 2005):

  • psikoeğitim
  • olumsuz otomatik düşüncelerin ve akılcı açıklamaların kaydı için günlük tutulması
  • belirtilerin gelişimini izlemek için davranışsal deneyler
  • bedensel kontrol ve güvence arayışıyla ilgili tepki önleme
  • yakın çevrenin güvence vermeyerek tedavi sürecine katılması
  • kişinin hastalıkla ilişkili durumlarla yüzleştirilmesi

Yakın zamana kadar şiddetli sağlık kaygısının bir tedavisi olmadığı düşünülse de bilişsel davranışçı terapinin (BDT) etkili olduğunu gösteren pek çok araştırma yapılmıştır (Warwick, 2004). Söz edilen araştırmaların her birinde davranışçı ya da bilişsel bileşenlerin, sağlık kaygısını azaltmada kontrol grubuna göre anlamlı bir etkisi olduğu bulunmuştur. Araştırmacılar BDT'nin etkilerinin 3 ila 12 ay boyunca sürdüğünü de saptamıştır (Brier ve Halverson, 2009; Barsky ve Ahern, 2004; Deale, 2007; Furer ve Walker, 2005; Hart ve Björgvinsson, 2010; Hedman ve ark., 2010; Lovas ve Barsky, 2010; McKay ve Bouman, 2008; Muse ve ark., 2010; Olatunji, 2008; Walker ve Furer, 2008; Warwick, 2004).

Bilinçli farkındalığa dayalı bilişsel terapi de umut verici sonuçlar veriyor. Kaygının yoğun olduğu ya da depresyonun eşlik ettiği durumlarda hekim SSRI grubu bir antidepresan da önerebilir. Araştırmalarda bu ilaçların da sağlık kaygısını azalttığı gösterildi.

Kendinize yardım

  • Kontrol etmeyi ve aramayı adım adım azaltın. Örneğin internette belirti aramayı önce günde bir kez on dakikayla sınırlayın, sonra tamamen bırakın.
  • Güvence istemeyi fark edin. Yakınınıza "iyiyim değil mi?" diye sormadan önce birkaç dakika bekleyin; kaygının kendiliğinden azaldığını göreceksiniz.
  • Tek bir hekimle düzenli kontrol planı yapın. Her yeni kaygıda yeni bir hekime gitmek yerine, güvendiğiniz bir hekimle önceden belirlenmiş aralıklarla görüşün.
  • Endişe zamanı ayırın. Sağlıkla ilgili endişeleri gün içinde belirli bir saate erteleyin.
  • Duyuma değil, yaptığınız işe odaklanın. Dikkat neye yönelirse o büyür.

Yakınları için

Sürekli güvence vermek kısa vadede yakınınızı rahatlatır, ama döngüyü besler. Onu küçümsemeden, sevgiyle ama kısa yanıt verin: "Bunun seni çok korkuttuğunu görüyorum. Doktorun ne dediğini hatırlıyorsun." Terapide yakınların da sürece katılması çoğu zaman işe yarar.

Ne zaman doktora gitmeli?

Sağlık kaygısı olan insanlar da gerçekten hastalanabilir. Yeni başlayan, giderek kötüleşen ya da geçmeyen belirtiler, açıklanamayan kilo kaybı, kanama ya da şiddetli ağrı gibi durumlarda mutlaka hekiminize başvurun. Sağlık kaygısı için yardım almak, tıbbi bakımı bırakmak değil, onu daha sağlıklı bir düzene koymak demektir. Kaygının genel yapısını Kaygı (anksiyete) nedir? yazımızda anlattık.

İlgili kitap önerileri:

Kaynaklar

  1. Barsky, A. J., & Ahern, D. K. (2004). Cognitive behavior therapy for hypochondriasis: A randomized controlled trial. JAMA, 291(12), 1464–1470.
  2. Brier, M., & Halverson, L. (2009). Hypochondriasis. The Clinical Advisor, July 2009, 81–82.
  3. Deale, A. (2007). Psychopathology and treatment of severe health anxiety. Psychiatry, 6(6), 240–246.
  4. Furer, P., & Walker, J. R. (2005). Treatment of hypochondriasis with exposure. Journal of Contemporary Psychotherapy, 35(3), 251–267.
  5. Greeven, A., van Balkom, A. J. L. M., Visser, S., et al. (2007). Cognitive behavior therapy and paroxetine in the treatment of hypochondriasis: A randomized controlled trial. American Journal of Psychiatry, 164, 91–99.
  6. Hart, J., & Björgvinsson, T. (2010). Health anxiety and hypochondriasis: Description and treatment issues highlighted through a case illustration. Bulletin of the Menninger Clinic, 74(2), 122–140.
  7. Hedman, E., Ljótsson, B., Andersson, E., Rück, C., Andersson, G., & Lindefors, N. (2010). Effectiveness and cost offset analysis of group CBT for hypochondriasis delivered in a psychiatric setting: An open trial. Cognitive Behaviour Therapy, 39(4), 239–250.
  8. Lovas, D. A., & Barsky, A. J. (2010). Mindfulness-based cognitive therapy for hypochondriasis, or severe health anxiety: A pilot study. Journal of Anxiety Disorders, 24, 931–935.
  9. McKay, D., & Bouman, T. K. (2008). Enhancing cognitive-behavioral therapy for monosymptomatic hypochondriasis with motivational interviewing: Three case illustrations. Journal of Cognitive Psychotherapy, 22(2), 154–166.
  10. Muse, K., McManus, F., Hackmann, A., Williams, M., & Williams, M. (2010). Intrusive imagery in severe health anxiety: Prevalence, nature and links with memories and maintenance cycles. Behaviour Research and Therapy, 48, 792–798.
  11. Olatunji, B. O. (2008). New directions in research on health anxiety and hypochondriasis: Commentary on a timely special series. Journal of Cognitive Psychotherapy, 22(2), 183–190.
  12. Taylor, S., & Asmundson, G. J. G. (2004). Treating health anxiety: A cognitive-behavioral approach. New York: Guilford Press.
  13. Walker, J. R., & Furer, P. (2008). Interoceptive exposure in the treatment of health anxiety and hypochondriasis. Journal of Cognitive Psychotherapy, 22(4), 366–378.
  14. Warwick, H. (2004). Treatment of health anxiety. Psychiatry, 80–83.
  15. American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.). Arlington, VA: American Psychiatric Publishing.

Bu konuda diğer yazılar

  1. Evham nedir? Evhamlı olmak, nedenleri ve evhamdan kurtulmanın yolları5 dk
  2. Fobi nedir? Fobi çeşitleri, belirtileri ve tedavisi5 dk
  3. Ölüm korkusu neden olur, nasıl başaçıkılır?5 dk
  4. Agorafobi nedir? Belirtileri, nedenleri ve tedavisi6 dk
Anksiyete bozuklukları: bütün yazılar
Paylaş: WhatsAppXFacebook
Hipokondri (hastalık hastalığı) nedir? Sağlık kaygısının belirtileri ve tedavisi | Psikonet