Ebeveyne yabancılaşma nedir? Belirtileri, tartışmalar ve çocuğu korumak

Ebeveyne yabancılaşma, ayrılık ya da boşanmadan sonra çocuğun bir ebeveyni haklı bir neden olmadan reddedip ondan uzaklaşmasını anlatan bir kavramdır. Çoğu zaman öteki ebeveynin, bilerek ya da bilmeyerek, çocuğu bu ebeveyne karşı yönlendirmesiyle ilişkilendirilir. Kavram yaygın kullanılır, ama bilimsel ve hukuki olarak tartışmalıdır.

Kavramın kısa tarihi

Kavram 1985'te Amerikalı psikiyatrist Richard Gardner tarafından "ebeveyne yabancılaşma sendromu" adıyla ortaya atıldı. Gardner, yoğun çatışmalı velayet davalarında bazı çocukların bir ebeveyni şiddetle reddettiğini ve bunun öteki ebeveynin etkisiyle geliştiğini öne sürdü. Bugün pek çok uzman "sendrom" yerine "ebeveyne yabancılaşma" ya da "yabancılaştırıcı davranışlar" terimlerini tercih ediyor.

Yabancılaştırıcı davranışlar

Bir ebeveynin çocuğun öteki ebeveynle ilişkisine zarar verebilecek davranışları şunlardır (Harman ve ark., 2018):

• Çocuğun önünde öteki ebeveyni sürekli kötülemek, küçümsemek ya da tehlikeli biri gibi göstermek
• Görüşmeleri engellemek, geciktirmek ya da çocuğu görüşmeye isteksiz hâle getirmek
• Telefon, mesaj ve hediyeleri çocuğa ulaştırmamak
• Çocuğun sevgisini koşula bağlamak: "Babana gidersen beni üzersin"
• Çocuğu haberci ya da casus olarak kullanmak
• Yetişkin sorunlarını (para, aldatma, mahkeme) çocukla paylaşmak
• Öteki ebeveynin evdeki izlerini silmek: fotoğraflar, adı, ailesi
• Çocuğa öteki ebeveynin onu sevmediğini ya da terk ettiğini söylemek

Bu davranışlar bazen bilinçli bir intikamdan, çoğu zaman ise ayrılığın yarattığı öfke, kaygı ve incinmişlikten kaynaklanır. Hangi nedenle olursa olsun çocuğu iki ebeveyn arasında seçim yapmaya zorlar.

Çocukta görülebilecek işaretler

Yabancılaştırma yaşayan çocuklarda sık tanımlanan işaretler şunlardır:

• Bir ebeveynin tamamen "kötü", ötekinin tamamen "iyi" görülmesi
• Reddin gerekçelerinin zayıf, abartılı ya da yetişkin dilinden ödünç alınmış olması
• Reddedilen ebeveynle geçirilmiş güzel anıların inkâr edilmesi
• Reddedilen ebeveyne karşı suçluluk duyulmaması
• Reddin o ebeveynin ailesine (büyükanne, büyükbaba, kuzenler) de yayılması
• "Bu benim kendi fikrim" vurgusu

Bu işaretler tek başına bir sonuç çıkarmak için yeterli değildir; her durumda çocuğun yaşadıklarının bütünüyle değerlendirilmesi gerekir.

Bilimsel ve hukuki tartışma

"Ebeveyne yabancılaşma sendromu" ne tanı sistemi DSM-5'te ne de Dünya Sağlık Örgütü'nün ICD-11 sisteminde ayrı bir tanı olarak yer alır (Isailă ve Hostiuc, 2022). DSM-5 hazırlanırken bu kavramın bir ruhsal bozukluk olarak eklenmesi önerilmiş, ama bazı uzmanlar kanıtın yetersiz olduğunu ve konunun bir tanıdan çok mahkemelerin işi olduğunu savunmuştu (Houchin ve ark., 2012).

Tartışmanın iki yüzü vardır:

• Kavramı savunanlar, yabancılaştırıcı davranışların çocuğa ve reddedilen ebeveyne ciddi zarar veren bir aile içi şiddet biçimi olduğunu ve bu alandaki araştırmaların hızla arttığını belirtiyor (Harman ve ark., 2018; Harman ve ark., 2022).
• Eleştirenler, kavramın bilimsel temelinin zayıf olduğunu ve velayet davalarında çocuğun ya da annenin şiddet ve istismar iddialarının "yabancılaştırma" diye geçiştirilebildiğini söylüyor. Birleşmiş Milletler Kadına Yönelik Şiddet Özel Raportörü'nün 2023 raporu, bu kullanımın şiddet mağdurlarını ve çocukları riske attığı uyarısında bulundu (BM İnsan Hakları Konseyi, 2023).

Bu iki görüş birbirini dışlamak zorunda değildir: Yabancılaştırıcı davranışlar gerçektir ve zararlıdır; ama çocuğun bir ebeveyni reddetmesinin tek açıklaması değildir.

Çocuk bir ebeveyni neden reddeder?

Uzmanlar "yabancılaşma" ile "haklı nedenli uzaklaşma"yı ayırmanın önemli olduğunu vurgular (Isailă ve Hostiuc, 2022). Çocuğun bir ebeveynden uzaklaşmasının farklı nedenleri olabilir:

• Haklı nedenli uzaklaşma: Şiddet, istismar, ihmal, çok sert ya da ilgisiz ebeveynlik. Bu durumda çocuğun uzaklaşması bir korunma tepkisidir ve "yabancılaşma" sayılmamalıdır. Bkz. travma nedir?
• Sadakat çatışması: Çocuk ebeveynlerden birine yakın durursa ötekini kıracağından korkar ve tarafını seçer.
• Yaşa ve döneme bağlı yakınlık: Bazı dönemlerde çocuk bir ebeveynle daha çok vakit geçirmek isteyebilir; bu her zaman bir sorun işareti değildir.
• Yabancılaştırıcı davranışlar: Bir ebeveynin yukarıda sayılan davranışları.

Çoğu durumda bu etkenlerin birkaçı bir aradadır. Bu yüzden değerlendirme her iki ebeveyni ve çocuğu kapsamalıdır.

Çocuğa etkileri

İki ebeveyni arasında seçim yapmaya zorlanan çocuklarda kaygı, depresyon, düşük özsaygı, suçluluk ve öfke görülebilir; bu deneyim yetişkinlikteki ilişkileri de etkileyebilir (Harman ve ark., 2018). Çocuğun iki ebeveyniyle de güvenli ve sevgi dolu bir ilişki kurabilmesi, güvenlik sorunu olmadığı sürece ruhsal sağlığı için önemlidir; bkz. bağlanma stilleri.

Ayrılan ebeveynlere öneriler

• Çocuğu çatışmanın dışında tutun; ayrılık yetişkinlerin konusudur.
• Öteki ebeveyni çocuğun önünde kötülemeyin; çocuk o ebeveynin bir parçasını kendinde taşır.
• Çocuğun iki ebeveyni de sevme hakkını sözle de destekleyin: "Babanla vakit geçirmen beni üzmez."
• Güvenlik sorunu yoksa görüşmeleri kolaylaştırın.
• Çocuğun duygularını dinleyin; ama onu sırdaşınız ya da avutucunuz yapmayın.
• Gerekirse bir aile terapistinden ya da ebeveynlik danışmanından destek alın.

Reddedilen ebeveyn ne yapabilir?

• Sıcak, sakin ve tutarlı kalın; kapınızın açık olduğunu düzenli olarak hissettirin.
• Öteki ebeveyni çocuğa kötüleyerek karşılık vermeyin; bu çocuğu daha çok sıkıştırır.
• Çocuğa baskı yapmayın, onu suçlamayın.
• Kendi payınızı dürüstçe gözden geçirin; geçmişte çocuğu inciten davranışlarınız olduysa bunun için sorumluluk almak ilişkiyi onarabilir.
• Kendi duygusal yükünüz için destek alın.

Uzman değerlendirmesi ve güvenlik

Çocuğun bir ebeveyni şiddetle reddettiği durumlarda bir çocuk ve ergen psikiyatristi ya da çocuklarla çalışan bir klinik psikolog değerlendirme yapabilir. Hukuki süreçlerde mahkemenin görevlendirdiği uzmanlar devreye girer; bu konuda bir avukattan bilgi alınması gerekir. Şiddet ya da istismar iddiası varsa bu iddia her zaman ayrıca ve ciddiyetle araştırılmalıdır; yabancılaşma ihtimali bu araştırmanın yerini tutmaz.

Siz ya da çocuğunuz şiddet tehlikesi altındaysanız 112'yi arayın; ALO 183 Sosyal Destek Hattı'ndan ve KADES uygulamasından destek alabilirsiniz. Ayrıntısı toksik ilişki nedir? yazımızda. Gerçeğin çarpıtılmasıyla ilgili örüntüleri gaslighting nedir? yazımızda, çocuklarla sağlıklı sınırları çocuğunuza hayır derken dikkat etmeniz gerekenler yazımızda anlattık.

İlgili kitap önerisi:

• Ebeveyne Yabancılaşma Sendromu — Fuat Torun

Kaynaklar

1. Harman, J. J., Kruk, E., & Hines, D. A. (2018). Parental alienating behaviors: An unacknowledged form of family violence. Psychological Bulletin, 144(12), 1275–1299.
2. Harman, J. J., Warshak, R. A., Lorandos, D., & Florian, M. J. (2022). Developmental psychology and the scientific status of parental alienation. Developmental Psychology, 58(10), 1887–1911.
3. Houchin, T. M., Ranseen, J., Hash, P. A. K., & Bartnicki, D. J. (2012). The parental alienation debate belongs in the courtroom, not in DSM-5. Journal of the American Academy of Psychiatry and the Law, 40(1), 127–131.
4. Isailă, O.-M., & Hostiuc, S. (2022). Medical-legal and psychosocial considerations on parental alienation as a form of child abuse: A brief review. Healthcare, 10(6), 1134.
5. United Nations Human Rights Council. (2023). Custody, violence against women and violence against children: Report of the Special Rapporteur on violence against women and girls, its causes and consequences (A/HRC/53/36). Geneva: United Nations.