Psikoz nedir? Belirtileri, nedenleri ve tedavisi

Psikoz, kişinin gerçeklikle bağının bozulduğu bir durumdur. Psikoz yaşayan biri başkalarının duymadığı sesler duyabilir, gerçek olmayan şeylere sarsılmaz biçimde inanabilir ya da düşünceleri dağınık hâle gelebilir. Psikoz kendi başına bir hastalık değil, pek çok farklı nedeni olabilen bir belirti grubudur. Çoğu zaman tedavi edilebilir; özellikle erken tedavi edildiğinde iyileşme olasılığı yüksektir.

Psikoz ne demek?

"Psikoz" sözcüğü Yunanca "ruh" anlamına gelen psyche sözcüğünden türetilmiştir. Psikiyatride, gerçeği değerlendirme yetisinin belirgin biçimde bozulduğu durumları anlatır. Psikoz geçiren kişi, yaşadıklarının gerçek olduğundan çoğu zaman emindir. Bu yüzden hasta olduğunu kabul etmekte zorlanabilir.

Psikozun belirtileri

• Varsanılar (halüsinasyonlar): Gerçekte olmayan sesler duymak, şeyler görmek, kokular almak ya da dokunulduğunu hissetmek. En sık görüleni, kişiyle konuşan ya da onu yorumlayan seslerdir.
• Sanrılar: Kanıtlara rağmen değişmeyen, gerçek dışı inançlar:
  • izlendiğine ya da zarar görecek olduğuna inanmak (kötülük görme sanrısı)
  • çok önemli biri olduğuna ya da özel güçleri olduğuna inanmak (büyüklük sanrısı)
  • televizyondaki konuşmaların kendisine mesaj olduğuna inanmak (alınma sanrısı)
• Dağınık düşünce ve konuşma: Konudan konuya atlama, anlamı izlenemeyen cümleler.
• Dağınık ya da alışılmadık davranışlar: Uygunsuz giyinme, amaçsız hareketler, kendine bakımın bozulması.

Psikozdan önce çoğu zaman haftalar ya da aylar süren bir dönem gelir. Bu dönemde kişi içe kapanır, uykusu bozulur, şüphecileşir ve okulda ya da işte zorlanmaya başlar.

Psikoz neden olur?

Psikozun pek çok nedeni vardır:

• Psikotik bozukluklar:
  • Şizofreni
  • şizoafektif bozukluk
  • sanrılı (paranoid) bozukluk
  • ağır stresten sonra başlayıp birkaç günde ya da haftada geçen kısa psikotik bozukluk
• Duygu durum bozuklukları: Bipolar bozuklukta mani dönemleri ve ağır depresyon psikotik özellikler taşıyabilir.
• Madde ve ilaçlar: Esrar, uyarıcılar (amfetamin, kokain), sentetik kannabinoidler (bonzai gibi), halüsinojenler, alkol yoksunluğu ve bazı ilaçlar (örneğin yüksek doz kortizon).
• Tıbbi ve nörolojik nedenler:
  • yüksek ateş ya da ağır enfeksiyonlarda görülen deliryum
  • bunama
  • epilepsi
  • beyin tümörü
  • tiroit ve öteki hormon hastalıkları
  • bazı bağışıklık sistemi hastalıkları
• Doğum sonrası dönem: Aşağıda ayrıca anlatıyoruz.
• Uykusuzluk ve aşırı stres: Uzun süren uykusuzluk ve ağır stres, yatkın kişilerde psikozu tetikleyebilir.

Bu nedenle ilk kez psikoz belirtileri gösteren birinde, ruhsal değerlendirmenin yanı sıra bedensel nedenleri dışlamak için kan testleri ve gerekirse beyin görüntülemesi yapılır.

Doğum sonrası psikoz: acil bir durum

Doğum sonrası psikoz seyrek görülür, yaklaşık her bin doğumda bir ya da iki kadında ortaya çıkar. Ama acil bir durumdur. Genellikle doğumdan sonraki ilk iki hafta içinde, hızla başlar. Belirtiler şunlardır:

• uykusuzluk
• huzursuzluk
• kafa karışıklığı
• hızla değişen duygu durumu
• bebekle ilgili tuhaf ya da korkutucu düşünceler

Daha önce bipolar bozukluk geçirmiş kadınlarda risk belirgin biçimde yüksektir. Böyle bir durumda anne ve bebeğin güvenliği için beklemeden acil yardım alınmalıdır. Doğru tedaviyle çoğu kadın tamamen iyileşir.

Esrar ve psikoz

Esrar, özellikle ergenlikte, sık ve yüksek etkili türlerde kullanıldığında psikoz riskini belirgin biçimde artırır. Avrupa'da yapılan geniş bir araştırma, her gün yüksek etkili esrar kullananlarda psikotik bozukluk geçirme olasılığının kullanmayanlara göre yaklaşık beş kat yüksek olduğunu gösterdi. Psikoz geçirmiş biri için esrar, yeni bir dönemin en güçlü tetikleyicilerinden biridir.

İlk psikoz dönemi ve erken tedavinin önemi

Psikoz çoğu zaman geç ergenlikte ve erken yetişkinlikte ilk kez ortaya çıkar. Araştırmalar, psikozun tedavisiz geçen süresi uzadıkça iyileşmenin zorlaştığını gösteriyor. Bu yüzden ilk belirtilerde beklemeden bir psikiyatri uzmanına başvurmak çok önemlidir. İlk psikoz dönemi geçiren gençlerin önemli bir bölümü uygun tedaviyle belirgin biçimde iyileşir ve okuluna, işine döner.

Psikoz nasıl geçer?

Tedavi psikozun nedenine göre değişir:

• Altta yatan nedenin tedavisi: Madde kullanımı, tıbbi bir hastalık ya da ilaç nedeniyle gelişen psikoz, neden ortadan kalktığında çoğu zaman geçer.
• Antipsikotik ilaçlar: Varsanıları ve sanrıları azaltır. Eski adıyla nöroleptikler olarak da bilinirler. İlk dönemde genellikle düşük dozla başlanır ve yan etkiler yakından izlenir.
• Psikoz için bilişsel davranışçı terapi: Kişinin seslerle ve inançlarla ilişkisini değiştirmesine, bunların yol açtığı sıkıntıyı azaltmasına yardım eder.
• Aile desteği ve psikoeğitim: Yeni dönemlerin önlenmesinde çok etkilidir.
• Düzenli uyku ve madde kullanımından uzak durmak: İyileşmenin temel koşullarındandır.

Psikoz ile nevroz arasındaki fark

"Nevroz" eski bir terimdir ve bugünkü tanı sistemlerinde kullanılmıyor. Eskiden kaygı, takıntı ya da depresyon gibi, kişinin sıkıntı çektiği ama gerçekle bağının korunduğu durumlar için kullanılırdı. Psikozda ise gerçeği değerlendirme yetisi bozulur. Kısacası nevrozda kişi "bana bir şeyler oluyor" diye sıkıntı çeker. Psikozda ise yaşadıklarının gerçekliğinden çoğu zaman emindir.

Yakınları için

• Sanrıyla tartışmayın. Ona inanmadığınızı sakince söyleyebilirsiniz, ama kanıt yarışına girmek çoğu zaman güveni sarsar.
• Duyguyu anlamaya çalışın. "Bu çok korkutucu olmalı" gibi cümleler yakınlık kurar.
• Sakin ve basit konuşun. Gürültüyü ve kalabalığı azaltın.
• Yardım almasını cesaretlendirin. Konuyu suçlamadan, gözlemlediğiniz somut değişikliklerle açın: "Son haftalarda neredeyse hiç uyumuyorsun."

Ayrıntılar için Paranoyak ne demek? yazımızdaki öneriler de işe yarayabilir.

Ne zaman acil yardım almalı?

Kişi kendisine ya da başkalarına zarar verme düşünceleri taşıyorsa, sesler ona zarar verici şeyler söylüyorsa, yemeyi ve içmeyi bıraktıysa ya da doğum sonrası dönemde psikoz belirtileri gösteriyorsa beklemeden bir acil servise başvurun ya da 112'yi arayın.

İlgili kitap önerisi: Şizofreninin Bilişsel Tedavisi: Kanıta Dayalı Tedavi Rehberi — David G. Kingdon, Douglas Turkington

Kaynaklar

1. American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.). Arlington, VA: American Psychiatric Publishing.
2. Arciniegas, D. B. (2015). Psychosis. Continuum: Lifelong Learning in Neurology, 21(3), 715–736.
3. Di Forti, M., Quattrone, D., Freeman, T. P., Tripoli, G., Gayer-Anderson, C., Quigley, H., … van der Ven, E. (2019). The contribution of cannabis use to variation in the incidence of psychotic disorder across Europe (EU-GEI): A multicentre case-control study. The Lancet Psychiatry, 6(5), 427–436.
4. Jones, I., Chandra, P. S., Dazzan, P., & Howard, L. M. (2014). Bipolar disorder, affective psychosis, and schizophrenia in pregnancy and the post-partum period. The Lancet, 384(9956), 1789–1799.
5. Marshall, M., Lewis, S., Lockwood, A., Drake, R., Jones, P., & Croudace, T. (2005). Association between duration of untreated psychosis and outcome in cohorts of first-episode patients: A systematic review. Archives of General Psychiatry, 62(9), 975–983.
6. National Institute for Health and Care Excellence. (2014). Psychosis and schizophrenia in adults: Prevention and management (Clinical guideline CG178). London: NICE.